تهران در چشم چهلتن؛ روایت شهر در رمان‌های نویسنده تهران

به گزارش عصر ایران، در خنکای عصر جمعه هشتم آبان ماه ۱۴۰۵ فضای باز کتاب‌سرای راوی در خیابان عباس کیارستمی پذیرای حدود ۱۰۰ میهمان بود که از راه‌های دور و نزدیک آمده بودند تا در رویدادی با محوریت امیرحسن چهلتن از سرآمدان ادبیات داستانی معاصر ایران مشارکت کنند.

در این نشست چهره‌های فرهنگی و ادبی از جمله سیدعلی صالحی و احمد غلامی حضور داشتند. اجرای برنامه را صدرا محقق بر عهده داشت که از ساخت مستندی از زندگی چهلتن به اتفاق روزبه پناه‌پور و با همکاری خود نویسنده خبر داد که یک سال و نیم است ادامه دارد. چهلتن نیز از حاضران، به‌ویژه میهمانانی که از تبریز آمده بودند، قدردانی کرد.

روایت چهلتن از «نویسنده تهران» شدن

امیرحسن چهلتن از پیامد نشر رمان «تهران، شهر بی آسمان» گفت که در سال ۱۳۸۰ منتشر شد و در رسانه‌ها و مطبوعات از او به عنوان «راوی شهر تهران» یاد شد یا گفته شد رمان شهری با رویکردی جدید متولد شده است.

او ادامه داد: «وقتی که سه‌گانه تهران منتشر شد، یعنی بعد از رمان‌های تهران، آخرالزمان و تهران، خیابان انقلاب - که نمی‌توانست در ایران به فارسی منتشر شود و به زبان‌های دیگر در خارج از کشور منتشر شد - حتی گفته شد همان نویسنده تهران است و من گاه از دوستانم در ایران می‌پرسیدم چرا من نویسنده تهران‌ام؟!»

به گفته چهلتن، در پاسخ به این پرسش به برخی موضوعات و سکانس‌ها و رویدادهای خیابانی در رمان «تهران، شهر بی آسمان» اشاره می‌شد که شکل‌های کارناوالیستیک داشت. او افزود که از همان نخستین رمان منتشرشده‌اش، «تالار آینه» که در سال ۱۳۶۹ منتشر شد، به مردم در خیابان پرداخته است. او به صحنه‌هایی مانند تظاهرات زنان در عصر مشروطه در اطراف مسجد حاج ابوالحسن چند روز مانده به امضای فرمان مشروطه و صحنه‌های انتقال خانواده توسط میرزا در هنگام بمباران مجلس اشاره کرد.

شهر به‌مثابه شخصیت رمان

چهلتن گفت دیدن بخش‌های مختلف شهر در رمان‌هایش به این انجامیده که گویا خود تهران یک شخصیت است، بی‌آنکه خواسته باشد چنین کاری کند. به گفته او، وضعیت تهران در رمان‌هایش هم در سرنوشت آدم‌ها تأثیر می‌گذارد و هم شهر مثل یک موجود زنده از اقدامات ساکنان خود متأثر می‌شود.

او افزود رمان‌نویس نباید به مکان صرفا به عنوان محل وقوع حوادث نگاه کند، بلکه شهر در رمانی که این روزها نوشته می‌شود باید به «بازی» گرفته شود. چهلتن این نگاه را ناشی از گذراندن دوره کودکی و نوجوانی در بخش‌هایی از شهر دانست و از محله‌هایی چون غیاثی، آب‌منگل، کوچه آبشار، دروازه دولاب تا خیابان دلگشا، سه‌راه شکوفه، آبسردار، مجلس، شاه‌آباد و لاله‌زار یاد کرد. او گفت پدرش بچه شاه‌آباد بود و خانه پدربزرگ پدری‌اش در کوچه باغ سپهسالار بود و رفت‌وآمد با اتوبوس در مسیر مدرسه باعث شده بود مغازه‌ها را در ذهن بسپارد.

نگاه گلی امامی و عباس کاظمی

گلی امامی، مترجم، از دهه ۶۰ خواننده کتاب‌های چهلتن بوده و از دوستی با خانواده او و توجه او به زنانگی در رمان‌هایش سخن گفت. او با خواندن بخشی از رمان «مهرگیاه» که حوادث آن در دهه ۲۰ خورشیدی رخ می‌دهد، گفت: «به نظرم هیچ زنی که درباره زنان کتاب نوشته، چنین ظرافتی را دقت نکرده است.»

امامی همچنین با اشاره به کنسرت قمر و کیفیت ورود زن‌ها به آن، گفت: «چهلتن، تمام لوازم آرایشی آن دوره زنان را می‌شناخت و نحوه به‌کارگیری‌شان را هم.» او افزود: «چشم‌های چهلتن، همچون دوربین است. تمام وضعیت و زوایای شهر را می‌بیند و سپس یافته‌هایش را می‌نویسد.» امامی درباره نگاه سیاسی چهلتن نیز گفت در رمان «تهران، شهر بی آسمان» چهل سال اخیر به بهترین شکل بیان شده و به عنوان مترجم گفت او از اصطلاحاتی استفاده می‌کند «که به هیچ زبانی قابل ترجمه نیست.»

در ادامه، مستندی از مصاحبه‌های صدرا محقق با مترجمان اروپایی رمان‌های چهلتن پخش شد. عباس کاظمی نیز در پاسخ به پرسشی درباره بازنمایی تهران و «پرسه‌زنی» در جهان داستانی چهلتن، با اشاره به رمان «تهران، خیابان انقلاب» گفت یک هفته است این رمان او را درگیر کرده و رابطه میان ساخت سیاسی و امر روزمره و جایگاه انقلاب ۱۳۵۷ در رمان‌های چهلتن قابل توجه است. او افزود این کتاب‌ها از تغییر آدم‌ها می‌گویند و رمان‌نویس همه عناصر شهر و لایه‌های پنهان آن را بیرون می‌کشد و اگر در داستان تخیل نباشد، هیچ معنایی ندارد. در پایان بخشی از مستند ساخته‌شده درباره چهلتن به نمایش درآمد.