نذر سمنوپزان سمنان؛ آیین سنتی ثبت‌شده در میراث معنوی

به گزارش ایسنا، آیین سنتی نذر سمنوپزان، یکی از آیین‌های سنتی مردم سمنان در ایام شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) است که در فهرست میراث معنوی کشور ثبت شده است. این آیین در برخی خانواده‌های قدیمی بیش از سه نسل قدمت دارد و به نیت برآورده شدن حاجات، شفای مریضان و همچنین گشایش بخت دختران در خانواده‌های بزرگ و قدیمی شهر سمنان برگزار می‌شود.

نذر سمنوپزان سمنان در تاریخ ۴ بهمن ماه سال ۱۳۹۱ به شماره ۸۹۸ در فهرست میراث معنوی کشور به ثبت رسید و جزء آداب و رسوم اجتماعی مردم سمنان در ایام شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) به حساب می‌آید.

مراحل تهیه و پخت سمنو

کار تهیه سمنو تقریبا یک هفته تا ۱۰ روز به طول می‌انجامد. این کار ابتدا با پاک کردن گندم و خیس دادن آن برای جوانه زدن آغاز می‌شود. مراقبت روزانه از گندم‌هایی که برای رشد و جوانه زدن داخل پارچه‌های نخی و نازک نگهداری می‌شود، و در ادامه شستشو، چرخ کردن و آبگیری شیره گندم و مخلوط نمودن آن با آرد از دیگر مراحل پخت سمنو است. پخت سمنو نیز بین ۱۲ تا ۱۶ ساعت به طول می‌انجامد.

وقتی در کوچه‌های سمنان، بوی غلیظ گندم برشته شده و عطر شیرین نذر سمنو به مشام می‌رسد، زمان نذر سمنوپزان فرا رسیده است. این آیین، تلاقی صبر پزان‌ها و نیت نذرکنندگان است. دیگ‌های بزرگ که در کنار هم چیده شده‌اند، نمادی از یکپارچگی مردم سمنان و تجلی شادی معنوی در میان غم ایام فاطمیه هستند.

نذر جمعی و پیوند آیین و مهارت

نذر سمنوپزان در سمنان، یکی از جلوه‌های نذر جمعی در فرهنگ عامه است. در ایام فاطمیه، بسیاری از خانواده‌ها یا حتی محلات، نذر می‌کنند که سمنویی تهیه کنند و آن را میان نیازمندان یا همسایگان توزیع کنند. این آیین سنتی یکی از محرک‌های اصلی حفظ مهارت پخت سمنو در طول تاریخ بوده است.

نذر باعث شده تا این مهارت از حالت یک فعالیت فردی به یک فعالیت آیینی-جمعی تبدیل شود و تکنیک‌های پخت به دلیل ضرورت انجام نذر در قالب‌های بزرگ در طول نسل‌ها حفظ و منتقل شود. مهارت پخت سمنو در سمنان یکی از پیوندهای میان آیین مذهبی و مهارت‌های موروثی است و در ایام فاطمیه، از یک فعالیت خانگی به نمایشی اجتماعی از مهارت و همبستگی تبدیل می‌شود.

پخت سمنو نیازمند تسلط بر متغیرهایی نظیر دمای حرارت، زمان برشته شدن غلات و نسبت دقیق مواد است؛ مهارت‌هایی که اگر به درستی مستندسازی نشوند، با گذشت نسل‌ها از بین خواهند رفت.

چهار محور آیین و ضرورت صیانت

آیین سنتی پخت سمنو در چهار محور اصلی جای دارد. نخست محور فنی که بررسی مراحل پخت، از انتخاب نوع گندم تا تکنیک‌های حرارتی سنتی را در بر می‌گیرد. دوم محور اجتماعی که نقش این سنت در ایجاد پیوند میان همسایگان و حفظ فضای معنوی در محلات سمنان است. محور سوم محور تاریخی است که به پیوندهای میان این رسم و پیشینه فرهنگی منطقه می‌پردازد و محور چهارم صیانت است که به ضرورت ثبت این مهارت در فهرست میراث ناملموس برای جلوگیری از فراموشی آن در نسل‌های آینده می‌پردازد.

اهمیت این موضوع دو جنبه دارد؛ یکی جنبه معنوی و آیینی که باعث می‌شود خانواده‌ها و محلات در کنار هم جمع شوند و دیگری جنبه مهارتی و فرهنگی. پخت سمنو یک هنر دقیق است و از انتخاب نوع گندم تا دقت در دمای حرارت و زمان پخت، نیاز به تجربه‌ای دارد که فقط با زمان و تجربه به دست می‌آید.

تغییر سبک زندگی، جایگزینی روش‌های صنعتی به جای روش‌های سنتی و عدم توجه نسل جوان به ریزه‌کاری‌های فنی از چالش‌های اصلی است. وقتی روش سنتی جای خود را به روش‌های سریع می‌دهد، آن روح و بوی اصیلی که در پخت سمنوی خانگی و محلی وجود داشت، کم‌رنگ می‌شود. پخت سمنو را نباید فقط یک فعالیت خانگی دانست، بلکه باید به عنوان یک میراث ناملموس فرهنگی به آن نگریست.