نبرد بر سر تصویر ساواک؛ از روایت رضا کیانیان تا ارجاع مارک روبیو

به گزارش عصر ایران، احمد آمانی در یادداشتی نوشته است بعد از پخش سریال «تاسیان»، بحث درباره نحوه بازنمایی دوران پهلوی و به‌ویژه ساواک بالا گرفت. منتقدان می‌گفتند نمایش چهره‌ای ملایم از آن دوره می‌تواند به تلطیف تصویر ساختار سیاسی و امنیتی حکومت پهلوی بینجامد، اما این بحث به‌تدریج از نقد یک سریال فراتر رفت و به جدالی گسترده‌تر درباره نسبت میان خاطره، روایت و حقیقت تاریخی تبدیل شد؛ جدالی که در آن هر گروه تصویری متفاوت از گذشته را پیش روی مخاطب گذاشت و هنوز هم ادامه دارد.

از گفت‌وگوی گلمکانی و کیانیان تا پارادوکس نقش خوشبخت گذشته

در میان این بحث، هوشنگ گلمکانی در گفت‌وگویی با رضا کیانیان درباره صحت و سقم شکنجه در دوران پهلوی پرسش کرده است. گلمکانی به سراغ بازیگری رفته که خود شکنجه شده، اما یکی از نقش‌های اصلی فیلم «صد سال به این سال‌ها» را بازی می‌کند؛ نقش آقای رفیع، از طبقه خوشبخت پیش از انقلاب. نقشی که نقد مخالفان را برانگیخت و عده‌ای اصرار دارند این فیلم هم زمان شاه را تلطیف کرده است؛ تا جایی که روی دیوار خانه کیانیان شعارهایی علیه او نوشته شد.

پارادوکس و پرسش اساسی اینجاست: چرا کیانیان که خود به خشونت نظام‌مند ساواک اعتراف می‌کند، چنین نقشی را می‌پذیرد و چرا شکنجه‌شده گذشته، نقش خوشبخت گذشته را بازی می‌کند؟ به عبارتی، چگونه ممکن است هم‌زمان، هم در لای چرخ‌های گذشته گرفتار شد و هم متهم به سفیدکردن همان گذشته بود؟ گفت‌وگوی گلمکانی و کیانیان، در کنار بازگویی تجربه شکنجه و سرکوب، به مسئله دشوارتری می‌رسد: ثبت یک واقعه تاریخی، لزوما به معنای برجسته‌شدن آن در حافظه عمومی نیست.

روایت کیارستمی و تصویر گذشته از نگاه بنیامین

کیانیان در بخش پایانی گفت‌وگو، از قول عباس کیارستمی جمله‌ای را نقل می‌کند که می‌تواند بحث را به سطح دیگری ببرد: «شما هرچه تلاش کنید واقعیت را نشان بدهید، مردم باور نمی‌کنند؛ آن چیزی را که من ساخته‌ام—روایت می‌کنم—قبول می‌کنند.» مسئله شاید فقط این نباشد که خشونتی در گذشته رخ داده یا نه، بلکه این است که یک واقعه تاریخی چگونه و در چه لحظه‌ای برای جامعه به چیزی قابل‌دیدن، قابل‌فهم و قابل‌باور بدل می‌شود؛ به زبان دیگر، اکنون تعیین می‌کند کدام بخش از گذشته برای ما خوانا شود.

برای فهم سخن کیارستمی، این یادداشت به والتر بنیامین در «تزهایی درباره فلسفه تاریخ» با ترجمه مراد فرهادپور بازمی‌گردد. والتر بنیامین می‌نویسد: «تصویر حقیقی گذشته تیز و تند می‌گذرد. گذشته را فقط در هیأت تصویری می‌توان به چنگ آورد که در آن لحظه که می‌توان بازش شناخت، درخشان گردد و از آن پس دیگر هرگز دیده نشود. «حقیقت از ما نخواهد گریخت». در نظرگاه تاریخی تاریخی‌گری، این عبارت «گوتفریک کلر» نشانگر نقطه دقیقی است که در آن ماتریالیسم تاریخی، تاریخی‌گری را به دو نیم می‌کند. زیرا هر تصویری از گذشته که از سوی زمان حال به منزله یکی از مسائل امروز بازشناخته نشود، می‌رود تا برای همیشه ناپدید گردد.» اهمیت این گزاره آن است که گذشته چیزی کاملا منفصل از اکنون نیست و در لحظه‌ای خاص، هنگامی که مسئله‌ای در اکنون آن را احضار می‌کند، دوباره دیده می‌شود.

چرا تصویر رفاه برجسته شد و احضار گذشته چه پیامی دارد؟

از این منظر، جدال بر سر ساواک را می‌توان متفاوت دید. در چند سال گذشته، هم‌زمان با تشدید بحران‌های اقتصادی، تصاویر متفاوتی از دوران پیش از انقلاب بار دیگر در فضای عمومی برجسته شده‌اند. یکی تصویر آزادی‌های اجتماعی و سبک زندگی در دوران پهلوی است که برای بخشی از جامعه، به‌ویژه در شرایطی که تجربه امروز با فشار معیشتی گره خورده، معنای تازه‌ای پیدا کرده است. در کنار آن، تصویر دیگری نیز وجود دارد: تصویر سرکوب سیاسی، بازداشت و شکنجه مخالفان توسط دستگاه امنیتی حکومت پهلوی. مسئله این نیست که یکی را صرفا جایگزین دیگری کنیم، زیرا یک دوره تاریخی می‌تواند هم‌زمان واجد چندین تجربه متناقض باشد؛ پرسش اصلی این است که چرا در یک مقطع، یک تصویر برجسته و تصویر دیگر به حاشیه می‌رود.

این یادداشت ریشه این تفاوت را به مشکلات اقتصادی اکنون مربوط می‌داند؛ وضع بد اقتصادی امروز، تصویر و روح وضعیت معیشتی بهتر در دوران پهلوی را احضار کرده است. اما این احضار صرفا یک نوستالژی نیست، زیرا بخشی از جامعه آزادی‌های سیاسی و اجتماعی را نتیجه رفاه اقتصادی می‌داند و تصویر آزادی‌های اجتماعی پیش از انقلاب را نیز خروجی رفاه اقتصادی دوران پهلوی می‌پندارد. در همین نقطه این پرسش مطرح می‌شود که پس چرا همچون آزادی‌های اجتماعی، تصویری روشن از آزادی سیاسی در دوران پهلوی نداریم؟ زیرا تصاویر روایت‌شده بر خفقان و استبداد سیاسی تأکید می‌کنند و اگر جامعه این خلأ را با روایت‌های شکنجه پر کند، به ذهنیت رفاه اقتصادی مساوی است با زندگی بهتر ضربه خواهد زد. به زبان روشن‌تر، بخشی از فضای عمومی نمی‌خواهد تصویر رفاه اقتصادی — که آن را مساوی با آزادی‌های سیاسی و اجتماعی می‌پندارد — با تصویر شکنجه در دوران شاه مخدوش شود.

در ادامه، این پرسش مطرح می‌شود که آیا این ارجاع به گذشته می‌تواند طلب‌کردن گذشته و نظم مستقر سیاسی‌اش از سوی جامعه تفسیر شود یا فرستادن پیامی از سوی جامعه به حاکمیت برای اعتراض به وضعیت اکنون است؟ برای روشن‌تر شدن جدل، ارجاع اخیر مارک روبیو، وزیر خارجه آمریکا به گذشته ایران با احضار بخشی از تصویر گذشته توسط مردم مقایسه شده است: اگر احضار بخشی از تصویر گذشته توسط مردم طلب بازگشت به گذشته است، پس چرا از احضار تصویر گذشته توسط مارک روبیوها چنین برآشفته‌ایم؟ اگر واضح است که روبیوها با ارجاع به تصویری از گذشته در پی برجسته‌کردن خواسته و هدفی در اکنون‌اند، پس چرا جامعه نباشد؟ کیست که نداند ارجاع روبیو به گذشته ابزاری است برای مشروعیت دادن به محاصره و یورش به ایران و مخاطب آن هم افکار عمومی جهان است، و ارجاع مردم به گذشته هم اغلب فشار، گلایه و اعتراضی است به وضع کنونی با هدف همراه کردن و آگاه کردن حکام از وضعیت اکنون‌شان.

در حقیقت، احضار تصویر اقتصادی گذشته از سوی جامعه همچون تکیه‌گاه و عصای دستی عمل می‌کند برای به اعتراض و به رخ کشیدن وضعیت اکنون، پس جامعه برای برکشیدن وضعیت اکنون خویش تصویری رقابتی از گذشته را بیرون می‌کشد و آماده نیست این تصویر رقابتی را با روایت‌های دردناک از وضعیت اندرونی ساواک خدشه‌دار کند. از این رهگذر این پرسش مطرح می‌شود که اگر نقب روبیو به گذشته ایران باعث اتحاد بیشتر ایرانیان شده است، پس چرا حاکمیت با تأمل در این امر نتواند نقب جامعه به گذشته را به رهیافتی برای نزدیک‌تر شدن به مردم تفسیر کند، نه تقابل؟ برکشیدن بخشی از تصویر گذشته توسط مردم و اصرار بر آن، حامل پیامی برای خود حاکمیت در اکنون ماست؛ نه به تمنای بازگشت به گذشته: «اگر با من نبودش هیچ میلی / چرا ظرف مرا بشکست لیلی؟» و به گفته مولانا: «شیشه یک بود و به چشمش دو نمود / چون شکست او شیشه را، دیگر نبود». از این نگاه، کیانیان — جامعه اگرچه همان قربانی گذشته است، اما در اکنون نقش خوشبخت گذشته را بازی می‌کند؛ نه لزوما برای سفیدسازی یا طلب گذشته، بلکه شاید برای حامل‌بودن یک پیام در دل نبردی بر سر تصویر گذشته که در آن وضعیت اکنون تعیین می‌کند کدام بخش از گذشته دیده شود.