موزه دانشگاه بیرجند؛ از بازآفرینی بنای تاریخی تا مرمت نسخ خطی

به گزارش ایسنا، بنایی که روزگاری کلاس درس دانش‌آموزان بیرجندی بود و در دوره‌ای میزبان دانشجویان دانشگاه بیرجند شد، امروز روایتگر تاریخ آموزش و علم در خراسان‌جنوبی است؛ از نیمکت‌ها و دفترهای امتحانی چند دهه پیش تا لباس‌های پروفسور گنجی، آثار ۲۷ چهره علمی و فرهنگی و نسخه‌های خطی متعلق به دوره‌های تیموری و صفوی.

تاریخ این موزه پیش از ویترین‌ها، از خود ساختمان آغاز می‌شود؛ بنایی که در دوره‌ای دبیرستان شرکتی بوده، پس از آن به مؤسسه آموزش عالی امیر شوکت‌الملک علم اختصاص یافته و در سال‌های بعد محل استقرار دانشکده‌های دانشگاه بیرجند شده است.

هادی صمدیه، رئیس موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند، در جریان بازدید خبرنگاران از این موزه توضیح داد که ایده ایجاد موزه در دوره ریاست پیشین دانشگاه مطرح و در دی‌ماه ۱۳۹۸ به تصویب هیئت امنا رسید. پس از آن، تغییر کاربری و آماده‌سازی ساختمان آغاز شد و تا سال ۱۴۰۰ مجموعه به بهره‌برداری اولیه رسید، هرچند تکمیل و تجهیز بخش‌های مختلف آن در سال‌های بعد ادامه یافت.

به گفته وی، موزه دانشگاه بیرجند حدود چهار هزار مترمربع مساحت و سه هزار مترمربع زیربنا دارد و در شمار موزه‌های دانشگاهی بزرگ کشور قرار می‌گیرد. این مجموعه سال گذشته پروانه رسمی فعالیت خود را از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی دریافت کرد و اکنون در سه بخش موزه، مرکز اسناد و مجموعه مفاخر فعالیت دارد.

صمدیه گفت: «این طرح تاکنون از حمایت مالی دستگاه‌های خارج از دانشگاه و استان برخوردار نبوده و ایده‌پردازی، طراحی و اجرای آن با استفاده از ظرفیت‌های دانشگاه انجام شده است.» به گفته وی، دکتر خامسان سرپرست دانشگاه بیرجند و همسرش نیز نقش مؤثری در شکل‌گیری و پیشبرد ایده داشته‌اند.

بخشی از امکانات مورد استفاده در موزه در کارگاه مرمت دانشگاه بازسازی شده‌اند؛ صندلی‌هایی که امروز در مجموعه استفاده می‌شوند، با تعمیر و بازآماده‌سازی به چرخه استفاده بازگشته‌اند. رئیس موزه با اشاره به کم‌هزینه بودن اقدامات اولیه در فاصله سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰ گفت که امسال حدود چهار میلیارد تومان برای تجهیز موزه علم و فناوری در طبقه دوم هزینه شده است.

صمدیه با اشاره به ضرورت بازنمایی همه دوره‌های شکل‌گیری دانشگاه گفت: «در روایت تاریخ دانشگاه باید نقش همه افراد و جریان‌های اثرگذار دیده شود. اسدالله علم از بنیان‌گذاران دانشگاه بیرجند بوده و پروفسور گنجی نیز مأموریت راه‌اندازی این دانشگاه را بر عهده داشته است.»

از کلاس قدیمی تا دیوار مشاهیر

در بخش موزه آموزش، کلاس قدیمی بازسازی‌شده با میز و نیمکت‌هایی که از روستایی در شهرستان درمیان منتقل شده‌اند، نخستین تصویر از گذشته را پیش روی بازدیدکننده قرار می‌دهد. فاطمه علی‌آبادی، راهنمای موزه دانشگاه بیرجند، گفت که هدف مجموعه، آشنایی نسل جوان با تاریخ علم، فرهنگ و هنر خراسان‌جنوبی است.

دفترهای نمره و برگه‌های امتحانی مربوط به سال‌های ۱۳۲۸ تا ۱۳۴۸، بخاری و تلفن قدیمی نیز در کنار میز و نیمکت‌ها قرار گرفته‌اند. لباس‌های بازسازی‌شده دانش‌آموزان دوره دبستان و دبیرستان نیز به نمایش درآمده‌اند. دو دست لباس متعلق به پروفسور گنجی نیز از آثار شاخص این بخش است؛ یکی لباس مورد استفاده او در مراسم رسمی دربار و دیگری لباس فارغ‌التحصیلی‌اش. این لباس‌ها از سوی خانواده وی به موزه اهدا شده و در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌اند.

در بخش دیگری از سالن، ماکت مدرسه شوکتیه قرار دارد. شوکتیه به‌عنوان سومین مدرسه نوین کشور شناخته می‌شود و شعار «طلب علم بر هر زن و مردی واجب است» در معرفی آن مورد توجه قرار گرفته است. همچنین دیوارنگاره‌ای با عنوان «دروازه علم» قلعه پایین‌شهر متعلق به دوره صفویه، ورودی مدرسه شوکتیه، ساباط‌ها، عمارت کلاه‌فرنگی و سردر دانشگاه بیرجند را در کنار یکدیگر نشان می‌دهد.

بخشی از موزه به معرفی ۲۷ تن از مفاخر علمی و فرهنگی اختصاص دارد. در میان آنان حکیم نزاری، شاعر بیرجندی و هم‌دوره سعدی، و مولانا عبدالعلی بیرجندی، منجم و ریاضی‌دان، معرفی شده‌اند. به گفته راهنمای موزه، سال ۲۰۱۱ از سوی یونسکو به نام این دانشمند نام‌گذاری شده است. همچنین پروفسور گنجی، کاظم معتمدنژاد و دکتر شکوهی از جمله چهره‌هایی هستند که در میان شش شخصیت معرفی‌شده با عنوان پدران علم ایران قرار دارند.

موزه علم و فناوری؛ تجربه به‌جای تماشا

در طبقه دوم ساختمان، فضای موزه علم و فناوری قرار دارد؛ بخشی که مخاطب را به مشارکت و تجربه دعوت می‌کند. در این قسمت، ابزارهایی در حوزه فیزیک و مکانیک قرار گرفته‌اند تا مفاهیم علمی از طریق آزمایش و مشاهده قابل درک‌تر شوند.

علی‌آبادی توضیح داد: «هدف از طراحی این بخش، خارج کردن یادگیری از حالت صرفاً نظری و فراهم کردن فرصتی برای آزمودن دانسته‌هاست.» به گفته وی، بازدیدکننده در مواجهه با هر ابزار می‌تواند ابتدا نتیجه یک آزمایش را پیش‌بینی کند و سپس با اجرای آن، فرضیه خود را بیازماید.

یکی از این ابزارها، لوپ ریل شیب‌دار است. در این آزمایش، جسمی روی دو ریل قرار می‌گیرد و حرکت آن ممکن است در نگاه نخست به سمت سربالایی به نظر برسد. توضیح راهنمای موزه این است که شکل هندسی ریل و جابه‌جایی مرکز جرم در این پدیده نقش دارند.

مرکز اسناد؛ حفاظت از میراث مکتوب

در سوی دیگر مجموعه، مرکز اسناد دانشگاه بیرجند با نگهداری نسخه‌های خطی و کتاب‌های قدیمی فعالیت می‌کند که در برابر رطوبت، تغییر دما، آلودگی‌های زیستی و استفاده مکرر آسیب‌پذیرند.

مسعود باتر، مسئول مرکز اسناد موزه دانشگاه بیرجند و عضو هیئت علمی این دانشگاه، گفت که از مقطع کارشناسی تا دکتری در رشته حفاظت و مرمت آثار تاریخی و فرهنگی تحصیل کرده و بیش از ۲۰ سال در زمینه تدریس، پژوهش و اجرای پروژه‌های مرتبط فعالیت داشته است. به گفته وی، مرکز اسناد با حمایت ریاست دانشگاه و با هدف نگهداری کتاب‌ها، نسخه‌های خطی و اسناد منطقه ایجاد شده است.

مرکز اسناد برای عموم مردم و پژوهشگران قابل استفاده است و یکی از مجموعه‌های مهم آن، کتاب‌ها و نسخه‌های خطی اهدایی خاندان شریف است. این آثار پس از ورود به مرکز، از نظر موضوع، قدمت و وضعیت فیزیکی بررسی و طبقه‌بندی می‌شوند. در میان آثار اهدایی، نسخه‌هایی از دوره‌های مختلف تاریخی از جمله دوره تیموری و صفوی وجود دارد. مجموعه مرکز اسناد تنها به نسخه‌های خطی محدود نیست و کتاب‌های چاپ سنگی، چاپ سربی و آثار چاپی جدیدتر را نیز شامل می‌شود.

باتر با اشاره به ضرورت نگهداری اختصاصی هر اثر گفت: «برای هر نسخه، کاور جداگانه در نظر گرفته شده و محفظه‌های مخصوص بدون اسید نیز متناسب با ابعاد و ویژگی‌های آن سفارش داده شده‌اند.» برای تهیه این باکس‌ها حدود ۳۰۰ میلیون تومان هزینه شده است. در فضای نگهداری آثار، دماسنج و رطوبت‌سنج نصب شده تا تغییرات دما و رطوبت به‌طور مستمر پایش شود.

باتر گفت: «بخشی از نسخه‌های منتخب در مراسم تکریم و گرامیداشت خاندان شریف به نمایش گذاشته می‌شوند.» این آثار طی چند نسل در اختیار این خاندان بوده‌اند و اکنون با اهدای آن‌ها به دانشگاه، امکان نگهداری و معرفی تخصصی‌شان فراهم شده است.

در میان نسخه‌های موجود، آثاری با نشانه‌های آلودگی قارچی نیز وجود دارند که پیش از هر اقدام باید از سایر نسخه‌ها جدا شوند. مسئول مرکز اسناد توضیح داد که نسخه‌های دارای آلودگی قارچی قرنطینه می‌شوند و پس از شناسایی نوع قارچ، اقدامات لازم برای آفت‌کشی، ضدعفونی و حفاظت اولیه انجام می‌گیرد.

یکی دیگر از برنامه‌های مرکز اسناد، دیجیتال‌سازی تمام نسخه‌های خطی است. باتر گفت: «باز و بسته کردن مکرر نسخه‌ها می‌تواند به عطف و صفحات آن‌ها فشار وارد کند؛ به همین دلیل، فراهم کردن فایل دیجیتال از آثار، علاوه بر حفظ محتوای آن‌ها، نیاز به استفاده مستقیم از نسخه اصلی را کاهش می‌دهد.» برای این کار از دستگاه تخصصی تصویربرداری بدون تاباندن نور مضر و پرتو فرابنفش استفاده می‌شود و نسخه در زاویه ۱۲۰ درجه قرار می‌گیرد تا فشار به عطف کتاب کاهش یابد.

مسئولان این مجموعه در نظر دارند با توسعه تجهیزات و ایجاد کارگاه و آزمایشگاه تخصصی، امکان انجام مراحل پیشرفته‌تر حفاظت و مرمت آثار تاریخی و نسخ خطی را فراهم کنند. به گفته باتر، در نیمه شرقی کشور، کارگاه و آزمایشگاهی با چنین ظرفیت و امکاناتی برای حفاظت و مرمت نسخ خطی وجود ندارد و دانشگاه بیرجند می‌تواند به یکی از قطب‌های این حوزه در شرق کشور تبدیل شود. مجموعه اهدایی خاندان شریف نزدیک به ۴۸۰ جلد کتاب را شامل می‌شود.