مقابله با دست‌کاری ذهن در فضای مجازی با علوم شناختی

به گزارش ایسنا، به نقل از پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی، در روزگاری که اطلاعات نادرست و پیام‌های فریبنده با سرعتی بی‌سابقه در فضای دیجیتال گسترش می‌یابند، توجه به توان ذهن انسان برای تشخیص، ارزیابی و مقابله با ایده‌های گمراه‌کننده به یکی از موضوعات نوظهور و میان‌رشته‌ای علوم شناختی تبدیل شده است. مرکز علوم شناختی تصمیم‌گیری نیز فعالیت خود را در این حوزه، با تمرکز بر مفهوم «مصونیت ذهنی» و علم نوپدید «ایمنی‌شناسی شناختی» آغاز کرده است.

ایمنی‌شناسی شناختی چیست

ایمنی‌شناسی شناختی (Cognitive Immunology) رویکردی علمی برای شناخت سازوکارهای دفاعی ذهن در برابر اطلاعات نادرست، باورهای آسیب‌زا و پیام‌های دست‌کاری‌کننده است. این حوزه با الهام از نظام ایمنی بدن، می‌کوشد دریابد ذهن انسان چگونه برخی ایده‌ها را شناسایی کرده و در برابر آن‌ها مقاومت می‌کند.

شکل‌گیری یک جریان علمی میان‌رشته‌ای

ایده مصونیت ذهنی در سال‌های اخیر توجه گروهی از پژوهشگران در رشته‌های گوناگون را در سراسر جهان به خود جلب کرده است. در این میان، همکاری پژوهشگران و اندیشمندان حوزه‌های علوم شناختی، روان‌شناسی، فلسفه، زیست‌شناسی تکاملی، اقتصاد رفتاری و همه‌گیرشناسی اطلاعات، زمینه‌ساز شکل‌گیری جریان پژوهشی تازه‌ای با عنوان ایمنی‌شناسی شناختی شده است. این جریان در پی آن است که دفاع‌های طبیعی ذهن را به موضوعی مستقل برای مطالعه علمی تبدیل کند و راه‌های تقویت آن‌ها را در برابر اطلاعات گمراه‌کننده یا نادرست بیازماید.

بیانیه متخصصان با امضای بیش از ۱۰۰ پژوهشگر

یکی از نشانه‌های گسترش این جریان، انتشار بیانیه هیئت متخصصان برجسته CIRCE در ژانویه ۲۰۲۳ است. این بیانیه با هشدار درباره پیامدهای گسترش اطلاعات نادرست و دست‌کاری اطلاعاتی ذهن، بر ظرفیت علم مصونیت ذهنی برای مواجهه با این چالش جهانی تأکید می‌کند. این بیانیه تاکنون به امضای بیش از صد پژوهشگر و متخصص از حوزه‌های مختلف رسیده است و در آن، بر ضرورت پیش‌برد پژوهش‌های علمی، گسترش آموزش و توانمندسازی افراد برای تشخیص و ارزیابی اطلاعات تأکید شده است.

از شناخت سازوکارهای ذهن تا پژوهش درباره نوجوانان

با توجه به اهمیت بنیادین و ضرورت روزافزون توانایی انسان در رویارویی سنجیده و آگاهانه با جریان پیچیده اطلاعات، مرکز علوم شناختی تصمیم‌گیری پرداختن به این حوزه را یکی از اولویت‌های محوری فعالیت خود قرار داده است. پژوهشگران این مرکز بر این باور هستند که تقویت سازوکارهای دفاعی ذهن و ارتقای ایمنی شناختی، در پرتو شناخت فرایندهای شناختی همچون ادراک، توجه، حافظه، زبان، استدلال، انعطاف‌پذیری شناختی و بازداری شناختی حاصل می‌شود و به تفکر نقادانه، افزایش آگاهی نسبت به سوگیری‌های شناختی و توسعه توانمندی مواجهه سنجیده با اطلاعات نادرست، دست‌کاری‌شده و اقناع‌گرانه و در نهایت تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر منتهی می‌گردد. در این نگاه، پاسداشت استقلال فکری و حق انتخاب افراد جایگاهی بنیادین دارد.

نخستین گام مرکز علوم شناختی تصمیم‌گیری در این زمینه، بررسی وضعیت ایمنی شناختی و مصونیت ذهنی در میان نوجوانان دبیرستانی است. این پژوهش در حال حاضر در مرحله گردآوری داده‌هاست و با هدف دستیابی به برآوردی از وضعیت ایمنی شناختی این گروه سنی در حال انجام است. شناخت وضعیت نوجوانان در این زمینه می‌تواند مبنایی برای پژوهش‌های بعدی و طراحی برنامه‌های آموزشی متناسب با نیازهای آنان، به‌ویژه در دورانی که نوجوانان هر روز با حجم گسترده‌ای از اطلاعات، روایت‌ها و پیام‌های متنوع در محیط‌های دیجیتال روبه‌رو هستند، فراهم آورد.