مسجد جوگکاریان اندونزی؛ الگویی از مسجد محوری و حکمرانی محله

به گزارش ایرنا، مسعود پزشکیان، رئیس جمهوری کشورمان، در جریان بازدید میدانی از یکی از مساجد تهران و بررسی روند اجرای طرح «حکمرانی محله محور و مسجد محور»، بر ضرورت تقویت نقش مساجد در فرهنگ سازی، هم افزایی اجتماعی، مشارکت مردم در مدیریت انرژی و ارتقای تاب آوری اقتصادی کشور تاکید کرده است.

این رویکرد، بار دیگر این پرسش را پیش روی سیاست گذاران و مدیران محلی قرار می دهد که مسجد چگونه می تواند از یک مرکز صرفا عبادی به نهادی فعال در حل مسائل روزمره مردم و اداره بهتر محلات تبدیل شود؟ پاسخ به این پرسش را می توان در تجربه برخی کشورهای اسلامی جستجو کرد؛ کشورهایی که در آنها مساجد با تکیه بر مشارکت مردم و پیوند با نهادهای خدمات رسان، در حوزه هایی فراتر از فعالیت های مذهبی حضور پیدا کرده اند.

یکی از نمونه های قابل توجه در این زمینه، مسجد جوگکاریان در شهر یوگیاکارتای اندونزی است؛ مرکزی مذهبی که فعالیت های آن به برگزاری نماز و مراسم دینی محدود نمانده و حمایت از کسب و کارهای کوچک، ساماندهی کمک های مردمی، آموزش، فعالیت های خیریه و فراهم کردن فرصت مشارکت برای ساکنان را نیز دربر گرفته است. بررسی تجربه این مسجد در چارچوب سلسله گزارش هایی درباره الگوهای مسجد محوری و حکمرانی محله محور در کشورهای مختلف انجام می شود که هدف آنها شناسایی تجربه های موفق، بررسی ظرفیت های قابل استفاده و شناخت محدودیت های انتقال این الگوها به شرایط اجتماعی و مدیریتی ایران است.

قصه مسجدی که از یک نمازخانه کوچک شروع شد

داستان جوگکاریان از یک مجموعه بزرگ و پر امکانات آغاز نشده است. بر اساس پژوهش تاریخی دانشگاه گاجاه مادا، پیش از ساخت مسجد، مسلمانان این محله در یک نمازخانه کوچک که در سال ۱۹۵۸ شکل گرفته بود، عبادت می کردند.

با افزایش شمار نمازگزاران، ساخت مسجد جدید در ۲۰ سپتامبر ۱۹۶۶ آغاز شد و بنا در سال ۱۹۶۷ به پایان رسید. این مسجد به مرور زمان، از یک محل عبادت محلی به مرکزی برای فعالیت های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی تبدیل شد. مدیران آن به این نتیجه رسیدند که ارتباط مسجد با مردم نباید به ساعت برگزاری نماز یا مناسبت های مذهبی محدود بماند.

بازار رمضان و حمایت از ۱۶۴ کسب و کار کوچک

یکی از جذاب ترین جلوه های فعالیت مسجد جوگکاریان را می توان در ماه رمضان دید. بازار رمضان جوگکاریان که در اندونزی با عنوان «کامپونگ رمضان جوگکاریان» شناخته می شود، فقط محلی برای خرید و فروش خوراکی های ماه رمضان نیست و فرصتی برای رونق کسب و کارهای کوچک و حضور فعال مردم محله است.

روزنامه اندونزیایی «مدیا ایندونزیا» در گزارشی در ۱۲ مارس ۲۰۲۴ نوشت که در بازار رمضان آن سال، ۳۲۴ فروشنده حضور داشتند که بیشتر آنها از ساکنان همان محله بودند. محمد رزقی رحیم، رئیس هیات امنای مسجد جوگکاریان، در این گزارش اعلام کرد که مجموعه مسجد در ماه رمضان روزانه حدود سه هزار و ۵۰۰ پرس غذا برای افطار آماده می کند. بر اساس همین گزارش، ۲۷ گروه از زنان عضو تشکل های محلی «داساویسما» در آماده سازی و پخت غذا همکاری می کنند.

گزارش رسمی شهرداری یوگیاکارتا در ۱۱ مارس ۲۰۲۴ نیز اعلام کرد که بازار رمضان جوگکاریان در آن زمان بیستمین سال فعالیت خود را پشت سر می گذاشت و بر نقش بازار در حمایت از کسب و کارهای خرد و رونق اقتصادی منطقه تاکید کرده است.

فعالیت اقتصادی مسجد به ماه رمضان محدود نیست. رسانه «ایندونزیا ویندو» در گزارشی در ۱۸ ژوئن ۲۰۲۵، با استناد به گفت و گو با یکی از مدیران مسجد به نام ولی، اعلام کرد که هیات امنای مسجد ۲۹ بخش اجرایی دارد و یکی از این بخش ها به توانمندسازی اقتصادی اختصاص یافته است. بر اساس این گزارش، دست کم ۱۶۴ کسب و کار خرد و متوسط در حوزه فروش کالا و ارائه خدمات زیر پوشش این مجموعه قرار دارند. آموزش و گفت و گو درباره اقتصاد و کسب و کار اسلامی، کمک به دریافت گواهی حلال، عکاسی حرفه ای از محصولات و تهیه کاتالوگ دیجیتال، آموزش مهارت های فنی و کمک به تامین سرمایه از جمله خدمات اشاره شده در این گزارش است.

خیریه، شفافیت مالی و مدیریت محله

در مسجد جوگکاریان، منابعی مانند زکات، انفاق، صدقات و کمک های مردمی برای اجرای برنامه های حمایتی مورد استفاده قرار می گیرند. پژوهشی با عنوان «مسجد به مثابه عامل رفاه اجتماعی: برنامه های خیریه در مسجد جوگکاریان» در شماره دوم سال ۲۰۲۵ نشریه علمی «سحوف» دانشگاه محمدیه سوراکارتا منتشر شده است.

بر اساس این مقاله، مدیران مسجد هر سال سرشماری و بررسی اجتماعی انجام می دهند تا اطلاعاتی درباره وضعیت اقتصادی، تحصیلی، اجتماعی و مذهبی خانواده ها به دست آورند و داده ها در قالب پایگاه اطلاعاتی و نقشه محله تنظیم می شود. این مطالعه همچنین به سیاست مالی «بدون مانده نقدی مازاد» اشاره می کند که بر اساس آن، منابع جمع آوری شده برای اجرای برنامه های مورد نیاز جامعه به کار گرفته می شود. حمایت ها تنها به کمک های فوری محدود نیست و خدماتی مانند خدمات درمانی رایگان یا یارانه ای، کمک تحصیلی و بورسیه، حمایت از کسب و کارهای مولد و تامین سرمایه اولیه را دربر می گیرد.

وقتی یک مسجد با کمک های مردمی اداره می شود، اطلاع رسانی درباره مصرف کمک ها اهمیت پیدا می کند. مطالعه ای با عنوان «پاسخ گویی و شفافیت گزارش های مالی مسجد؛ مطالعه موردی مسجد جوگکاریان یوگیاکارتا» در شماره دوم، اکتبر ۲۰۲۳، نشریه علمی «ژورنال حسابداری و مالی اسلامی» منتشر شده است. نویسندگان این پژوهش، فارِس سابیلی، دادانگ رومانسیا و رونی هیدایت هستند. بر اساس یافته های آن، اطلاعات مربوط به دریافت ها و هزینه ها از طریق ابزارهایی مانند تابلوهای اطلاع رسانی، وب سایت و بولتن عید فطر در اختیار نمازگزاران و اهداکنندگان قرار می گیرد.

بر اساس گزارش ایندونزیا ویندو در ژوئن ۲۰۲۵، در طبقات دوم و سوم این مجموعه فضاهایی مانند کتابخانه، سالن اجتماعات، اتاق های قابل اجاره و امکانات اقامت برای مسافران در نظر گرفته شده است. تجربه جوگکاریان نشان می دهد تبدیل مسجد به مرکز فعالیت های اجتماعی، پیش از هر چیز به شیوه مدیریت، ارتباط با مردم، شناخت نیازها و تقسیم مسئولیت میان گروه های مختلف از جمله زنان، صاحبان کسب و کارهای کوچک و گروه های مردمی وابسته است.