مستند NAZA؛ روایت هوش مصنوعی و مرگ غیرنظامیان در غزه

به گزارش عصر ایران، مستند ۸۰ دقیقه‌ای «NAZA» که در سپتامبر ۲۰۲۶ جایزه ویژه هیأت داوران جشنواره ونیز را از آن خود کرد، به‌تازگی در دسترس عموم قرار گرفته است. این فیلم حاصل سه سال تحقیق درباره کشته شدن غیرنظامیان در غزه در جریان حملات ارتش اسراییل است و با تکیه بر منابع شفاهی و شهادت افرادی از درون ساختار نظامی و اطلاعاتی اسرائیل و به کارگردانی یووال آبراهام و راحیل شور ساخته شده است.

معنای «NAZA» و چهره‌های پنهان

«NAZA» در زبان عبری به معنای خسارت جانبی است و در این مستند به اصطلاحی اشاره دارد که برای شمار غیرنظامیانی به کار می‌رود که پیش‌بینی می‌شود در جریان حملات هوایی کشته شوند.

در ابتدای مستند توضیح داده می‌شود افرادی که از سازمان اطلاعاتی و ارتش اسرائیل حاضر به گفت‌وگو شده‌اند، به دلیل حفظ هویت‌شان، با چهره‌های پوشیده و صداهایی تغییر داده‌شده به کمک هوش مصنوعی مقابل دوربین قرار گرفته‌اند. در مجموع، ۲۴ افسر اطلاعاتی درباره سازوکارهای نظامی، فناوری‌های نظارتی و شیوه‌های انتخاب اهداف در محله‌های مختلف غزه صحبت می‌کنند.

هوش مصنوعی و منطق انتخاب اهداف

آنچه این مستند را قابل توجه می‌کند، تنها افشای بخشی از سازوکارهای نظامی نیست، بلکه نشان دادن نقش فناوری و هوش مصنوعی در تصمیم‌گیری درباره مرگ و زندگی انسان‌هاست. فیلم نشان می‌دهد چگونه سامانه‌های هوشمند و محاسبات نظامی به ابزاری برای تعیین اهداف تبدیل شده‌اند؛ سازوکاری که در آن، جان انسان‌ها در قالب داده‌ها و اعداد تعریف می‌شود.

افسران حاضر در مستند در بخش‌هایی از گفت‌وگوهایشان به صراحت از منطق حاکم بر این عملیات سخن می‌گویند؛ منطقی که در آن، وقتی هدف نابودی یک فرد یا یک موقعیت نظامی باشد، حضور غیرنظامیان، حتی کودکان و نوزادان، مانعی جدی تلقی نمی‌شود. یکی از دردناک‌ترین بخش‌های مستند جایی است که به گفته یکی از نظامیان درباره حمله به یک ساختمان: «پس از آنکه بمبی بر سر ساختمان انداخته می‌شد و مشخص می‌شد تعدادی از افراد غیرنظامی زنده مانده‌اند، بمب دیگری بر سر آن‌ها فرود می‌آمد.»

یکی از مهم‌ترین بخش‌های فیلم به استفاده از هوش مصنوعی در شناسایی اهداف نظامی اختصاص دارد. افسران اطلاعاتی و نظامیان در گفت‌وگوهایشان درباره سامانه‌هایی صحبت می‌کنند که با استفاده از اطلاعات جمع‌آوری‌شده، افراد مظنون به عضویت در حماس را شناسایی و فهرستی از اهداف احتمالی تهیه می‌کنند.

روایتی از درون ساختار نظامی

آنچه «NAZA» را از بسیاری از مستندهای جنگی متمایز می‌کند، این است که به نمایش تصاویر جنگ، ویرانی و تخریب بسنده نمی‌کند، بلکه تلاش دارد سازوکار شکل‌گیری خشونت را از زبان افرادی روایت کند که خود در طراحی و اجرای آن نقش داشته‌اند. در طول همین ۸۰ دقیقه، مخاطب با روایتی مواجه می‌شود که از زبان کسانی شنیده می‌شود که خود در این چرخه حضور داشته‌اند.

شاید بتوان گفت «NAZA» بیش از آنکه یک مستند جنگی متعارف باشد، به روزنامه‌نگاری تحقیقی قرابت دارد، چرا که بخشی از اطلاعات و موضوعاتی که در فیلم مطرح می‌شوند، پیش‌تر طی دو سال در روزنامه گاردین و رسانه عبری‌زبان «لوکال کال» منتشر شده بودند. با این حال، اهمیت مستند در کنار هم قرار دادن این اطلاعات و تبدیل آن‌ها به روایتی تصویری است.

فیلم به جای آنکه صرفاً اطلاعاتی را در اختیار مخاطب قرار دهد، او را با پرسشی اساسی مواجه می‌کند: وقتی تصمیم درباره مرگ انسان‌ها به یک سامانه محاسباتی سپرده می‌شود، مسئولیت اخلاقی و انسانی این تصمیم بر عهده چه کسی خواهد بود؟

از نظر فرم بصری نیز انتخاب پشت‌بام‌های تل‌آویو به‌عنوان فضای اصلی فیلم اهمیت دارد. دوربین از یک سو زندگی روزمره شهری را نشان می‌دهد و از سوی دیگر، گفت‌وگوهایی درباره سازوکار جنگ و سرنوشت انسان‌ها را در بر می‌گیرد. این تقابل میان آرامش ظاهری شهر و محتوای گفت‌وگوها، به یکی از عناصر معنادار فیلم تبدیل می‌شود.

با همه این تفاصیل، «NAZA» را می‌توان نوعی گزارش خبری بلند دانست که از امکانات سینما برای تکمیل روایت خود بهره می‌گیرد. فیلم نه به دنبال بازسازی صحنه‌های جنگ است و نه با استفاده از موسیقی و تصاویر احساسی می‌کوشد واکنش عاطفی تماشاگر را هدایت کند؛ بلکه اجازه می‌دهد خود گفت‌وگوها و اعتراف‌ها بار اصلی روایت را بر دوش بکشند. در پایان، مستند این پرسش را پیش روی تماشاگر می‌گذارد که چگونه می‌توان در عصر فناوری، مرگ انسان‌ها را به اعداد و محاسبات تقلیل داد و همچنان از مسئولیت انسانی سخن گفت.