مستند «اصحابالخیر»؛ روایت شکلگیری تشیع در عصر امام باقر
مستند «اصحابالخیر» به کارگردانی مسعود طاهری، روایتی از برنامهها و فعالیتهای امام محمد باقر(ع) و یاران نزدیک ایشان در تدوین آموزههای فکری شیعه است.

به گزارش ایسنا، مستند «اصحابالخیر» به کارگردانی مسعود طاهری، روایتی از برنامهها و فعالیتهای امام محمد باقر(ع) و یاران نزدیک ایشان در تدوین و تبیین آموزههای فکری شیعه و شکلگیری یک ساختار منسجم علمی و انسانی است.
این مستند در امتداد دغدغههای پژوهشی کارگردان در اثر پیشین خود، «الکافی»، ساخته شده و این بار به دورهای پیشینیتر از تاریخ تشیع میپردازد؛ دورهای که زمینههای فکری و علمی تدوین آثار مهم حدیثی شیعه فراهم شد.
ایده شکلگیری «اصحابالخیر»
مسعود طاهری درباره ایده اولیه ساخت این اثر گفته است: «این فیلم در واقع بخشی از یک روند و مسیر پژوهشی است.» به گفته او، پس از پرداختن به مرحوم کلینی و کتاب «الکافی»، پرداختن به حلقههای پیشین این جریان و افرادی که زمینههای شکلگیری چنین مجموعهای را فراهم کرده بودند، طبیعی بود.
او افزوده است وقتی به شخصیتهایی مانند کلینی، برقی و دیگر چهرههای تأثیرگذار در تدوین معارف شیعه پرداخته میشود، این پرسش مطرح میشود که ریشه این جریان به کجا بازمیگردد و بررسیها نشان میدهد که باید به دوره امام باقر(ع) و اصحاب ایشان بازگشت.
به گفته کارگردان، یکی از مسائل مهم مستند، چگونگی شکلگیری بنیانهای فکری تشیع است؛ اینکه آموزههای فکری شیعه چگونه تدوین و تبیین شدند و این جریان از چه مسیری به ساختار فکری منسجمتری رسید. این مستند به مرحلهای پیشینیتر از شکلگیری آثار حدیثی شیعه میپردازد و فرایندی را روایت میکند که در نهایت زمینهساز پدیدآمدن آثاری مانند «بصائر»، «الکافی» و «المحاسن» شده است.
تئوریزهشدن آموزهها از دوره امام باقر(ع)
طاهری گفته است تلاش کرده ابعاد مختلف برنامه امام باقر(ع) برای تدوین و تبیین آموزههای فکری و اعتقادی شیعه را روایت کند و مشخص کند بنیانهای فکری تشیع دقیقاً در چه دورهای شکل گرفتهاند.
او تأکید کرده است: «ریشههای تشیع و آموزههای آن از دوره حضرت امیرالمؤمنین(ع) وجود داشته است»، اما مسئله مهم، تئوریزهشدن و تدوین نظاممند این آموزههاست که از دوره امام باقر(ع) شکل جدیتری به خود میگیرد.
تربیت شاگردان، پرورش نیروهای فکری و علمی و سازمانمند شدن جریان شیعه از جمله موضوعاتی است که به گفته کارگردان در این دوره اتفاق افتاده و در مستند «اصحابالخیر» به ابعاد مختلف آن پرداخته شده است.
منابع تاریخی و چالش بازسازی
به گفته طاهری، منابع مورد استفاده در این مستند بسیار گسترده بوده است و در پایان فیلم، فهرستی شامل حدود ۴۰ تا ۵۰ منبع وجود دارد که بخشی از آنها منابع تاریخی و بخشی دیگر پژوهشها و مقالات تخصصی هستند.
او درباره چالشهای پژوهشی گفته است یکی از مسائل همیشگی، میزان وضوح و اعتبار منابع نسبت به موضوع مورد نظر است؛ اینکه منابع تاریخی تا چه اندازه اطلاعات لازم را در اختیار قرار میدهند. با این حال، به گفته او چالش اصلی بیشتر در بخش تولید بود تا پژوهش.
طاهری توضیح داده است از آنجا که بخشهایی از مستند باید به شکل بازسازی تاریخی تولید میشد، اجرای این بخشها دشواریهای خاص خود را داشت؛ از جمله اینکه بازسازیها تا چه اندازه با شرایط و فضای تاریخی آن دوره مطابقت داشته باشند و چگونه آن فضا برای مخاطب بازآفرینی شود. به گفته او، این مسئله در پروژه «الکافی» نیز وجود داشت.
ساختار روایی، پیام و برنامه اکران
کارگردان درباره ساختار روایی گفته است در «اصحابالخیر» و «الکافی» از ترکیبی از چند شیوه روایت استفاده شده و بخش قابل توجهی از انرژی و امکانات صرف بخش بازسازی تاریخی شده است. در این مستند بخشهایی به بازسازی تاریخی با حضور بازیگران اختصاص دارد و در کنار آن از نریشن و گفتوگو با افراد متخصص و صاحبنظر استفاده شده است.
او درباره پیام بازخوانی تجربه فرهنگی و تشکیلاتی امام باقر(ع) برای جامعه شیعه امروز گفته است پس از قرن چهارم و پنجم هجری، مجموعه معارف دینی بهتدریج گستردهتر و حجیمتر شد و برای تشخیص و تبیین مسائل دینی به کارشناسان مذهبی و مرجعیت نیاز پیدا شد. همچنین در تشیع متأخر، عناصری مانند عرفان، تصوف و فلسفه در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند، در حالی که در تشیع متقدم و منابع نخستین، این ترکیب به شکل دورههای بعد وجود نداشته است.
به اعتقاد او، یکی از ضرورتهای بازخوانی این دوره، آشنایی مردم با منابع اصیل و روند شکلگیری معارف شیعه است. او کتاب «الکافی» مرحوم کلینی را که در شهر ری تدوین شده، از منابع مهم حدیثی شیعه دانسته و گفته است هدفش آشنایی مردم با روند تاریخی و فکری و سادهسازی و قابلفهم کردن این مسیر برای مخاطب عمومی است تا با شناخت بیشتری به چنین منابعی مراجعه کنند.
در زمینه اکران و عرضه، طاهری گفته است: «در حال حاضر اکران مستند هنوز آغاز نشده است»، چراکه منتظر مشخصشدن نتیجه حضور فیلم در جشنواره سینماحقیقت هستند و پس از آن، برنامههای اکران مشخصتر خواهد شد. به گفته او، برنامههای عرضه باید با هماهنگی مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی انجام شود، چراکه این مرکز حامی اصلی فیلم است و بخش عمده مالکیت اثر نیز در اختیار این مجموعه قرار دارد. از برنامههای اصلی نمایش، اکران در دانشگاهها، مراکز آکادمیک و همچنین مراکز علمی و حوزوی اعلام شده است.
منبع: www.isna.ir

خاطره شهید لاریجانی از دیدار با شجریان در ۱۹ دی ۱۳۷۲





