مساجد در آفریقا؛ از پایگاه عبادت تا کانون ارزش‌های اجتماعی

به گزارش تبریز فوری به نقل از ایرنا، مساجد در کشورهای آفریقایی، فراتر از جایگاه عبادی خود، نقش مهمی در تربیت نسل جوان، تقویت هویت فرهنگی، گسترش آگاهی اجتماعی و تحکیم ارزش‌های اخلاقی ایفا می‌کنند.

در شرایطی که کشورهای آفریقایی با تحولات اجتماعی، فرهنگی و نسلی روبه‌رو هستند، مساجد می‌توانند با بهره‌گیری از ظرفیت امامان جماعت، خطیبان و مبلغان دینی، در ارتقای آگاهی عمومی، ترویج اعتدال، تقویت همبستگی اجتماعی و مقابله با برداشت‌های نادرست از مفاهیم دینی نقش مؤثری داشته باشند. تجربه کشورهای مصر، مغرب و ساحل عاج نشان می‌دهد که توجه به توسعه، بازسازی و فعال‌سازی ظرفیت‌های فرهنگی و آموزشی مساجد، از جمله محورهای مهم سیاست‌گذاری دینی در این کشورهاست.

مصر؛ تأکید بر نقش مساجد در آگاهی‌بخشی و تربیت نسل جوان

در مصر، توجه به نقش اجتماعی و فرهنگی مساجد، یکی از محورهای فعالیت نهادهای دینی و وزارت اوقاف این کشور است.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده درباره نشست علاء عبدالمعطی، استاندار غربیه، با اسماعیل احمد اسماعیل، معاون وزارت اوقاف در این استان که به گزارش ایرنا منعکس شده است، توسعه و نگهداری مساجد، گسترش فعالیت‌های تبلیغی و افزایش برنامه‌های آگاهی‌بخش در دستور کار قرار گرفته است.

در این نشست بر ضرورت تقویت نقش مساجد در شکل‌دهی به آگاهی عمومی و تثبیت ارزش‌های دینی و اخلاقی، به‌ویژه در میان نوجوانان و جوانان، تأکید شد. همچنین توسعه فعالیت‌های فرهنگی و تبلیغی، ترویج اندیشه دینی مبتنی بر اعتدال و تسامح، حمایت از فعالیت امامان جماعت و مبلغان و ارتقای سطح خدمات مساجد از دیگر محورهای مورد توجه بود. نگهداری و نظافت مساجد و فراهم کردن محیطی مناسب برای حضور نمازگزاران نیز بخشی از مسئولیت اجتماعی نهادهای متولی امور دینی محسوب می‌شود.

مغرب؛ پیوند کارکرد دینی مساجد و حفظ میراث فرهنگی

کشور مغرب (مراکش) نیز با تأکید بر جایگاه تاریخی و اجتماعی مساجد، تلاش می‌کند این نهادها را در زمینه تقویت ارزش‌های دینی و اخلاقی و پاسداری از میراث معماری و فرهنگی کشور فعال نگه دارد.

احمد التوفیق، وزیر اوقاف و امور اسلامی مغرب در مراسم بزرگداشت روز مساجد در رباط، بر نقش محوری مساجد در تثبیت مفاهیم دینی در زندگی مردم تأکید کرد. وی خطبه‌های نماز جمعه، موعظه و برنامه‌های ارشادی را از ابزارهای مهم تقویت ایمان، اصلاح رفتار فردی و اجتماعی و تحکیم بنیان‌های اخلاقی جامعه دانست.

وزیر اوقاف مغرب همچنین بر ضرورت توجه به بازسازی، تجهیز و نگهداری مساجد در کنار ساخت بناهای جدید تأکید کرد و رعایت استانداردهای ایمنی، پایداری، بهره‌وری انرژی، دسترسی‌پذیری و پیشگیری از آتش‌سوزی را از الزامات توسعه زیرساخت‌های مساجد برشمرد. حفظ ویژگی‌های معماری اصیل مراکشی و حمایت از صنعتگران سنتی نیز از دیگر موضوعات مورد تأکید در این مراسم بود.

بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی وزارت اوقاف و امور اسلامی مراکش، در سال ۲۰۲۴ ساخت سه مسجد در کشورهای تانزانیا، گینه و ساحل عاج به پایان رسید و این مساجد برای استفاده نمازگزاران افتتاح شدند. این پروژه‌ها در چارچوب روابط تاریخی و پیوندهای دینی و فرهنگی مغرب با دیگر کشورهای آفریقایی اجرا شده‌اند.

ساحل عاج؛ مساجد به‌عنوان کانون‌های آموزش و همبستگی اجتماعی

بر اساس اطلاعات منتشرشده، در سال ۲۰۲۶ برنامه ساخت ۱۸ مسجد و سه مرکز آموزش و حفظ قرآن کریم در مناطق مختلف ساحل عاج در دستور کار قرار گرفته است. این پروژه‌ها با هدف پاسخ‌گویی به نیازهای مذهبی و آموزشی جوامع مسلمان و تقویت زیرساخت‌های فرهنگی و اجتماعی این کشور اجرا می‌شوند.

این طرح‌ها در پنج منطقه اصلی متمرکز شده‌اند: سه مسجد در شهر بواکه، واقع در منطقه غبِکِه، هشت مسجد در منطقه آنیاما، سه مسجد در ادزوپه، سه مسجد در یوبوگون و یک مسجد به همراه سه مرکز آموزش و حفظ قرآن در منطقه سونگون. ظرفیت پیش‌بینی‌شده برای این مجموعه‌ها حدود ۱۸۰۰ نمازگزار و ۱۵۰ دانش‌آموز دختر و پسر است. در زمان انتشار گزارش، ساخت ۱۱ مسجد به پایان رسیده و عملیات احداث هفت مسجد دیگر ادامه داشته است؛ همچنین هر سه مرکز قرآنی تکمیل شده بودند.

یکی از نکات مهم این طرح، توجه به شرایط زندگی مردم در مناطق هدف است. برخی از مساجد قدیمی به دلیل فرسودگی ساختمان یا محدودیت فضای داخلی، ظرفیت پذیرش همه نمازگزاران را نداشتند. در بعضی مناطق نیز مردم از سازه‌های موقت برای برگزاری نماز استفاده می‌کردند؛ سازه‌هایی که در برابر تابش شدید آفتاب و بارندگی محافظت کافی ایجاد نمی‌کردند. افزایش جمعیت مسلمانان در برخی محله‌ها و روستاها نیز نیاز به فضاهای مناسب برای برگزاری نمازهای روزانه و به‌ویژه نماز جمعه را بیشتر کرده بود.

در منطقه سونگون در حومه ابیجان، مسجدی با نام «باب‌الریان» در کنار سه مرکز آموزش و حفظ قرآن کریم احداث شده است. ماری‌کو کریم، نماینده جامعه محلی بهره‌مند از این پروژه، توضیح داده است که محل عبادت قبلی تنها سایبانی با سقفی کوچک و فرسوده بوده و ظرفیت کافی برای پذیرش نمازگزاران، به‌ویژه در روزهای جمعه نداشته است و شماری از نمازگزاران ناچار بودند در فضای بیرونی و زیر آفتاب یا باران نماز بخوانند.

بخش دیگری از این طرح به بهبود شرایط آموزش قرآن اختصاص دارد. پیش از احداث مراکز جدید، برخی از کلاس‌های قرآنی در فضاهای کوچک و فاقد امکانات اولیه برگزار می‌شدند. با راه‌اندازی مراکز جدید، دانش‌آموزان امکان حضور در کلاس‌هایی تمیزتر و مجهزتر را پیدا کرده‌اند. یکی از معلمان قرآن اعلام کرده است که پس از انتقال کلاس‌ها به فضای مناسب‌تر، تعداد دانش‌آموزان افزایش یافته و تمرکز و توانایی آنان در حفظ قرآن بهبود پیدا کرده است.

بر اساس گزارش، موسسه «قطر خیریه» که از ساخت مساجد در ساحل عاج حمایت می‌کند، اعلام کرد برای جلوگیری از متوقف‌شدن فعالیت این مراکز پس از افتتاح، برنامه‌هایی برای واگذاری مدیریت مساجد به نهادهای محلی در نظر گرفته است. در این چارچوب، کمیته‌هایی از افراد محلی مسئولیت اداره، نگهداری و تعمیر ساختمان‌ها را بر عهده می‌گیرند. همچنین قرار است امامان جماعت و معلمان قرآن از میان نیروهای بومی انتخاب شوند و تیم‌های میدانی این موسسه نیز بر برگزاری منظم کلاس‌ها و وضعیت ساختمان‌ها نظارت می‌کنند.

در مجموع، بررسی تجربه مصر و مغرب و نمونه ساحل عاج نشان می‌دهد که مسجد در جوامع آفریقایی می‌تواند به‌عنوان نهادی اثرگذار در پیوند میان دین، فرهنگ و جامعه ایفای نقش کند؛ نهادی که در کنار تقویت معنویت و ارزش‌های اخلاقی، در شکل‌دهی به آگاهی عمومی، حفظ هویت فرهنگی و تحکیم همبستگی اجتماعی نیز سهم دارد.