لیر جمجمهای؛ ساز عجیب قرن نوزدهم در موزه متروپولیتن
لیر جمجمهای، سازی زهی متعلق به قرن نوزدهم میلادی با بدنهای از جمجمه انسان است که در مجموعه موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری میشود و خاستگاه و کاربرد دقیق آن همچنان نامشخص است.

گالری تصویری
۳ تصویربه گزارش تبریز فوری به نقل از عصر ایران، نمونهای از سازی با بدنه اصلی ساختهشده از جمجمه انسان در مجموعه موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری میشود. از این ساز عجیب با عنوان «لیر جمجمهای» (Skull Lyre) یاد میشود که به قرن نوزدهم میلادی تعلق دارد و در فهرست موزه به آفریقای مرکزی نسبت داده شده است.
به گزارش عصر ایران، بر اساس اطلاعات ثبتشده در موزه متروپولیتن، بدنه این ساز از یک جمجمه انسان ساخته شده و در ساخت آن از چوب، شاخ بز کوهی آفریقایی (آنتلوپ)، پوست حیوان، روده و مو نیز استفاده شده است. ترکیب این مواد، ظاهری کاملا متفاوت به یک ساز زهی بخشیده است.
مشخصات و ساختار لیر جمجمهای
این ساز حدود ۳۶.۵ سانتیمتر عرض، ۱۴ سانتیمتر عمق و ۱۳ سانتیمتر ارتفاع دارد. موزه آن را در گروه سازهای زهی زخمهای و خانواده لیرها طبقهبندی کرده است؛ یعنی سازهایی که صدا در آنها با ارتعاش سیمها و کشیدن یا ضربه زدن به آنها تولید میشود.
در سازهای معمول لیر، بدنه نقش محفظه تشدیدکننده صدا را بر عهده دارد و دو بازوی متصل به بدنه، سیمها را در جای خود نگه میدارند. در این نمونه، استفاده از جمجمه به جای بدنه متداول ساز، مهمترین ویژگی غیرمعمول آن است.
ابهام درباره خاستگاه و کاربرد
این شیء در اواخر قرن نوزدهم از یک فروشنده ناشناس خریداری شد و زمانی که در سال ۱۹۰۶ در فهرست موزه ثبت شد، تصور میکردند منشا آن آمریکای جنوبی باشد. با بررسیهای بعدی، انتساب جغرافیایی آن تغییر کرد و در نهایت به آفریقای مرکزی نسبت داده شد.
با این وجود، پژوهشگران موزه نتوانستهاند آن را به یک قوم، منطقه مشخص یا سنت موسیقایی شناختهشده پیوند دهند. حتی مشخص نیست چه کسی آن را ساخته و دقیقا در چه موقعیتهایی از آن استفاده میشده است.
در برخی گمانهزنیها، احتمال استفاده نمادین یا آیینی از این ساز مطرح شده است؛ اما موزه متروپولیتن این احتمال را تایید نمیکند. در توضیح رسمی این اثر، حتی دیدگاه دیگری مطرح شده است: اینکه احتمالا سازندهای ماهر آن را به عنوان شیئی غیرمعمول و چشمگیر برای فروش به اروپاییها در قرن نوزدهم ساخته باشد.
به بیان دیگر، ممکن است چیزی که امروزه به عنوان یک ساز آیینی اسرارآمیز شناخته میشود، در اصل محصول بازار تجارت اشیای عجیب و غریب در آن دوران بوده باشد.
نمونههای مشابه در فرهنگهای دیگر
استفاده از بقایای انسان و حیوان در ساخت ابزارهای موسیقی، موضوعی بیسابقه در تاریخ فرهنگهای مختلف نیست. در برخی جوامع، استخوانها و جمجمهها افزون بر جنبه تزئینی، بخشی از ساختار اصلی ساز را تشکیل میدادند و گاهی معانی نمادین یا مذهبی داشتند.
به عنوان نمونه، در سنتهای مراقبهای تبتی، از سازهایی مانند «دامارو» (Damaru) استفاده میشد که برخی نمونههای آن از جمجمه انسان ساخته شدهاند. همچنین ساز بادی موسوم به «رکانگلینگ» (Rkangling) از استخوان ران انسان ساخته میشد و در برخی آیینهای مذهبی کاربرد داشت.
در فرهنگ آشانتی در غرب آفریقا نیز جمجمه جنگجویان کشتهشده در نبرد، گاهی به عنوان تزئین روی طبلهای سلطنتی قرار میگرفت.
با این وجود، وجود چنین سنتهایی به این معنا نیست که لیر جمجمهای موزه متروپولیتن نیز حتما کاربرد آیینی داشته است. همانطور که پژوهشگران این موزه تاکید میکنند، برای چنین انتسابی شواهد تاریخی کافی در دست نیست.
راهیابی به ادبیات و نمایش موزهای
این ساز علاوه بر جلب توجه علاقهمندان به تاریخ موسیقی و اشیای غیرمعمول، به دنیای ادبیات نیز راه پیدا کرده است. لیر جمجمهای موزه متروپولیتن در رمان «پین بال» (Pinball) نوشته یرژی کوشینسکی (Jerzy Kosinski) که در سال ۱۹۸۲ منتشر شد، مورد توجه قرار گرفت. این رمان که برای جورج هریسون، موسیقیدان مشهور گروه بیتلز، نوشته شده بود، به شناخته شدن بیشتر این ساز کمک کرد.
طبق توضیحات موزه، این اثر از پیش از سال ۱۹۸۰ در نمایشگاههای عمومی موزه به نمایش گذاشته نشده بود؛ با این وجود، همچنان یکی از اشیای غیرمعمول و جلب توجهکننده مجموعه سازهای موسیقی آن به شمار میرود.
لیر ساختهشده از جمجمه انسان نمونهای عجیب از پیوند هنر، موسیقی و فرهنگ مادی در تاریخ است. با وجود ظاهر غیرمعمول آن، شاید مهمترین نکته درباره این ساز نه جنس بدنهاش، بلکه پرسشهایی باشد که هنوز پاسخ روشنی برای آنها وجود ندارد: چه کسی آن را ساخته است؟ چرا جمجمه انسان برای ساخت آن انتخاب شده و آیا واقعا در مراسمی خاص نواخته میشده است؟ تا زمانی که شواهد تاریخی بیشتری به دست نیاید، این ساز همچنان یکی از معماهای جالب مجموعه موزه متروپولیتن باقی خواهد ماند.
منبع: www.asriran.com

تقویت تشکلهای مد و لباس زمینه رونق فرهنگی و اقتصادی خوزستان است









