لکههای ندانمکاری در تهران قدیم؛ روایت فرسودگی سیروس
محله ۴۰ هکتاری سیروس در کنار بازار بزرگ تهران با قدمتی حدود ۲۰۰ سال درگیر مداخلات نیمهتمام نوسازی است؛ مداخلاتی که به گفته ساکنان و کنشگران شهری کیفیت زندگی را کاهش داده است.

به گزارش تبریز فوری به نقل از دنیای اقتصاد، سیروس، محلهای ۴۰ هکتاری در کنار بازار بزرگ تهران با قدمتی حدود ۲۰۰ سال، سالهاست با عنوان بافت فرسوده و ناکارآمد شناخته میشود. کارشناسان و سیاستگذاران شهری به دنبال راهحلی برای نوسازی آن بودهاند و مداخلات ریز و درشتی در آن انجام شده که اغلب نهتنها نتیجهبخش نبوده بلکه بر چالشهای ساکنان افزوده است.
به گزارش دنیای اقتصاد، این روزنامه طی ۲ سال اخیر در ۲ گزارش با عنوان «فرجام نوسازی دستوری تهران قدیم» و «صدای خاموش محلههای فرسوده» به چالشهای محله سیروس و علت ناکامیها در پروژههای نوسازی این محله پرداخته بود و اکنون در ادامه همان بررسیها سراغ ساکنان و خواست آنها برای بهبود کیفیت زندگی رفته است.
گفتوگوها با شهروندانی آغاز شد که از زندگی در محلهای با نام بافت فرسوده ناراضی بودند و از عدم تمایل سرمایهگذاران برای ساختوساز و مشارکت در ساخت در بسیاری از کوچهها گله داشتند، اما در نهایت به گروه دیگری از مردم رسید که سیروس و خانههای حیاطدار آن را بهترین نقطه برای زندگی میدانند و خانههای آنها به پاتوق فرهنگی محله تبدیل شده است.
قیمت زمین کمتر از آپارتمان نوساز
آغاز و نیمهکاره ماندن پروژههای متعدد در سیروس به سرمایه اجتماعی آسیب زده و روند خروج جمعیت از سیروس شدت گرفته است؛ بهنحوی که بخشی از محله به انبار پشتیبان بازار تبدیل شده است. سیروس در زمره معدود نقاطی در تهران است که در آن قیمت زمین از قیمت آپارتمان نوساز کمتر بوده و رغبت به ساختوساز محدود است.
صاحب یک بنگاه معاملات املاک که از اهالی محله است، خالی شدن بخشی از خانههای قدیمی و رها شدن زمینی ۲ هکتاری در قلب محله با هدف بازآفرینی را عامل کاهش کیفیت زندگی میداند. وی میگوید: «سیروس در زمره معدود محلات تهران است که قیمت زمین (خانه کلنگی) در آن با قیمت آپارتمان برابری میکند و حتی در برخی کوچهها قیمت زمین کمتر از قیمت آپارتمان نوساز است.» به گفته وی همین موضوع باعث شده کمتر سازندهای تمایل به ساختوساز با مدل مشارکت ۵۰-۵۰ داشته باشد.
آپارتمانهای نوسازی که با مجوز ۶ طبقه عمدتا در جنوب محله احداث میشوند نیز لزوما به محل سکونت خانوادهها تبدیل نمیشوند. قیمت خانههای اعیانشده نزدیک گذرهای اصلی از توان خرید و اجاره بسیاری از ساکنان خارج است و تبدیل آن به انبار بازار صرفه بالاتری دارد.
یک زن میانسال که حدود ۲۰ سال است در این محله مستاجر است و همسرش کارگر است، میگوید زندگی در سیروس به واسطه نزدیکی به محل کار همسر و اجارهبها منطقی است، اما زمینهای خالی رها شده که به محل تجمع معتادان و کارتنخوابها تبدیل شده، زندگی را دشوار کرده است.
بافت تاریخی به جای بافت فرسوده
سیروس از شمال به یکی از گذرهای بازار بزرگ تهران، از جنوب به خیابان مولوی و راسته فروشندگان ظروف یکبار مصرف، از شرق به خیابان ری و راسته فروشندگان لوازم یدکی موتورسیکلت و از غرب به خیابان مصطفی خمینی و راسته فروشندگان موکت منتهی میشود. مغازههای بر خیابان اصلی ارزش بسیار بالایی دارند، اما خانههای کوچه و پسکوچهها از این رشد ارزش محروم ماندهاند.
«شفق متولی» معمار و کنشگر شهری که سالها در «دفتر توسعه محلی سیروس» فعالیت کرده، تاکید دارد از اصطلاح «بافت فرسوده و ناکارآمد» برای سیروس استفاده نشود، چرا که این محله قدمتی به اندازه تهران دارد و بهعنوان بافت تاریخی دارای ارزش است.
وی ادامه میدهد خروج جمعیت ساکن از سیروس مربوط به امروز و دیروز نیست و از دهه ۴۰ آغاز شد؛ بهنحوی که در مطالعات اولین طرح جامع پایتخت از آن بهعنوان مسالهای نگرانکننده یاد شده است. به گفته وی نگاه شهرسازی ایران از دوره پهلوی، تخریب محلات قدیمی و احداث محلات جدید بود و جابهجایی جمعیت جزئی از ویژگیهای ساختاری این محله است، اما در دهههای اخیر جریان خروج جمعیت بالاتر از ورود بوده و بخشی از محله به انبار پشتیبان بازار تبدیل شده است.
به گفته وی در دهه ۸۰ چند مداخله اساسی از سوی سازمان بازآفرینی انجام شد، از جمله خرید چندین پلاک مجاور و تامین زمین برای مجتمعسازی در دو نقطه. همچنین سازمان بازآفرینی و سازمان نوسازی شهرداری تهران خانههای دیگری را خریدند که بخشی تخریب و چندتایی که ارزش تاریخی دارد به امید مرمت رها شدهاند. به این ترتیب تعداد لکههای «ندانمکاری» در تهران قدیم به حدود ۲۰ مورد میرسد؛ لکههایی که عمدتا محل تجمع معتادان بوده است.
در سالهای اخیر تعدادی از سکنه قدیمی درصدد برآمدهاند خانههای قدیمیشان را نوسازی کنند، از جمله خانه اصلانی، خانه اطمینان، خانه کاشانی و حمام قدیمی محله. خانه اصلانی در یکی از کوچههای فرعی منتهی به گذر «آلآقا» واقع شده و ۲ اتاق ابتدایی آن به دفتری برای استمرار کار توسعهگران محلی و پاتوق فرهنگی کودکان و نوجوانان تبدیل شده که با نیروهای داوطلب اداره میشود.
ذینفعان متعدد و خدمات نامتناسب با محله
«حامد معنویپور» مهندس عمرانی که برای پروژه ساختوساز مشارکتی با سازمان بازآفرینی وارد سیروس شده و با ایجاد کسبوکاری محلی در سیروس مانده، میگوید ابتدا باید مشخص شود وقتی از مردم سیروس صحبت میشود درباره کدام مردم سخن گفته میشود؛ از حجرهداری که خانه قدیمی را به انبار تبدیل کرده تا صاحب خانه کلنگی خواهان مشارکت در ساخت، ساکنان خواهان حفظ خانههای حیاطدار، مستاجران و سرایداران انبارها. به گفته وی تمام این گروهها ذینفعان محله هستند.
وی تاکید دارد: «ساختوساز در محله سیروس اصلا راحت نیست» و نوسازی در بخشی از محله که کوچههای باریکی بعضا به طول ۲۰ متر دارد با سایر نقاط شهر متفاوت و پرهزینهتر است. وی تاکید دارد بازسازی محله نباید به اعیانسازی و اخراج بخشی از ساکنان منجر شود و درباره زمین ۲ هکتاری رها شده در سیروس، مشهور به سیروس ۲، شاید بهترین اقدام تخصیص زمین به ساخت مسکن حمایتی باشد.
به گفته وی سازمان نوسازی شهر تهران و سازمان بازآفرینی که این روزها در سازمان ملی زمین و مسکن ادغام شده، ۲ نهاد اصلی متولی نوسازی هستند، اما جای خالی نظرات تمام شهروندان در طرحها محسوس است و تعریف پروژههای متعدد نیمهکاره باعث کاهش اعتماد مردم و تضعیف سرمایه اجتماعی شده است.
وی رویه مدیریت شهری برای جمعآوری زباله، سرانه خرید و بازار میوه و ترهبار را متناسب با شرایط سیروس نمیداند. به گفته وی ماشین جمعآوری زباله وارد بسیاری از کوچهها نمیشود، مخازن در معابر اصلی هستند و انباشت زباله در طول روز ادامه دارد. همچنین واحدهای تجاری پروژه سیروس یک بهدلیل سرانه پایین مصرف بدون مشتری ماند و به کارگاه تولید ظروف یکبار مصرف تبدیل شد و احداث بازار میوه و ترهبار بهرغم مخالفتها باعث تعطیلی میوهفروشیهای قدیمی و بیکاری چند ساکن شد.
وی از پروژه بامسبز بهعنوان نمونه موفق توانمندسازی یاد میکند؛ گلخانهای که با کمک خانمهای محله اداره میشود و حقالزحمه به شکل بن خرید کالا از مغازههای محلی پرداخت میشود و کودکان محله هر بعدازظهر در آن آموزش میبینند.
سیروس محلهای است که بخش زیادی از معابر آن را کوچههای باریک بدون امکان عبور خودرو تشکیل میدهد. با توجه به دسترسی خوب به چند ایستگاه مترو، امکان تبدیل بخشی از محله به محله پیادهمحور وجود دارد، اما نیاز به پارکینگ عمومی و افزایش عرض معابر به میزانی که در بحران چالشزا نشود، ضروری عنوان میشود.
منبع: donya-e-eqtesad.com

نمای روز از آسیبهای شهری در محله سیروس تهران





