لطف‌آباد؛ پیشانی تاریخی ایران در شمال خراسان

به گزارش ایسنا، قربان محمد زاهدی با اشاره به پیشینه تاریخی و فرهنگی شهر لطف‌آباد گفت این شهر از گذشته‌های دور به دلیل قرار گرفتن در موقعیت مرزی و برخورداری از ظرفیت‌های گمرکی، یکی از نقاط مهم ارتباطی ایران با مناطق آسیای میانه بوده و علاوه بر جایگاه اقتصادی و تجاری، در حوزه فرهنگ، آموزش و پاسداری از مرزهای کشور نیز نقش قابل توجهی داشته است.

زاهدی اظهار کرد: «درگز به دلیل موقعیت جغرافیایی و پیشینه تاریخی خود، همواره اهمیت ویژه‌ای در منطقه داشته و امروز نیز به عنوان یکی از نقاط مرزی مهم کشور شناخته می‌شود.»

وی با اشاره به نام قدیمی لطف‌آباد افزود نام پیشین این شهر باباجق بوده است و در برخی روایت‌های تاریخی، این نام با بابا سودایی، شاعر معروف و لطیفه‌گوی نامدار تاریخ ادبیات ایران که در سال ۸۵۳ هجری قمری می‌زیسته، ارتباط داده شده است.

این نویسنده و پژوهشگر ادامه داد در زبان ترکی، واژه جق به معنای محل و مکان به کار می‌رود و بر اساس برخی روایت‌ها، احتمال دارد این منطقه محل تولد یا آرامگاه بابا سودایی بوده باشد و به همین دلیل نام باباجق برای آن انتخاب شده باشد. او تأکید کرد این موضوع از جمله روایت‌هایی است که درباره نام قدیمی منطقه مطرح شده و برای شناخت دقیق‌تر آن باید به اسناد و منابع تاریخی توجه کرد.

زاهدی با اشاره به چگونگی شکل‌گیری شهر کنونی لطف‌آباد بیان کرد سابقه ایجاد این شهر به زمانی بازمی‌گردد که گروه‌هایی از طوایف بوربور و زیدانلو به این منطقه منتقل شدند. به گفته او، بر اساس مطالبی که در کتاب گوهر ناشناخته ایران نوشته دکتر قاسمی و کتاب سرزمین مردم درگز اثر میرنیا آمده و همچنین با توجه به پژوهش‌های انجام‌ شده، شکل‌گیری شهر لطف‌آباد با اقدامات الله‌یارخان، حاکم درگز، ارتباط داشته است.

وی تصریح کرد الله‌یارخان در یادداشت‌های خود نوشته است که در فاصله حدود ۶ کیلومتری قلعه قدیمی باباجق که به دلیل تخریب، خالی از سکنه شده بود، شهرکی بنا کرد و نام آن را به نام پسرش، لطفعلی‌خان یا لطف‌آباد گذاشت.

این پژوهشگر فرهنگ و تاریخ درگز افزود پس از ایجاد این شهرک، الله‌یارخان برای سکونت و حفاظت از منطقه و مرز، ۵۰ خانوار از طایفه بوربور و ۵۰ خانوار از طایفه زیدانلو را به لطف‌آباد کوچاند و هدف از این اقدام، تقویت جمعیت منطقه مرزی و استفاده از توان این خانواده‌ها برای حفظ و حراست از مرزها در برابر حملات ازبک‌ها و دیگر مهاجمان خارجی بود.

وی با بیان اینکه این جابه‌جایی جمعیت در شکل‌گیری هویت اجتماعی و تاریخی لطف‌آباد نقش داشته است، گفت ساکنان این منطقه علاوه بر زندگی و فعالیت‌های روزمره، وظیفه مهم پاسداری از مرز را نیز بر عهده داشتند و نمی‌توان تاریخ لطف‌آباد را تنها از زاویه شکل‌گیری یک شهر بررسی کرد.

لطف‌آباد؛ نقطه اتصال ایران با آسیای میانه

زاهدی با اشاره به اهمیت تاریخی موقعیت جغرافیایی لطف‌آباد اظهار کرد: «این شهر از گذشته به دلیل برخورداری از ظرفیت‌های گمرکی، جایگاه مهمی در ارتباطات تجاری و اقتصادی داشته و در دوره‌های مختلف تاریخی به عنوان یکی از مسیرهای ارتباطی ایران با مناطق آسیای میانه شناخته می‌شده است.»

وی افزود لطف‌آباد را می‌توان یکی از نقاط مهم ارتباطی خراسان بزرگ و کشور ایران با جمهوری‌های آسیای میانه دانست و موقعیت این شهر باعث شده بود رفت‌وآمدها و مبادلات میان دو سوی مرز در آن جریان داشته باشد.

این نویسنده و پژوهشگر با بیان اینکه اهمیت شهرهای گمرکی تنها به مسائل اقتصادی محدود نمی‌شود، گفت گمرکات و شهرهایی که در ارتباط با فعالیت‌های گمرکی شکل گرفته‌اند، در طول تاریخ نقش مهمی در تبادل کالا، رفع نیازهای مردم و آشنایی جوامع مختلف با یکدیگر داشته‌اند.

وی ادامه داد در چنین مناطقی، علاوه بر کالا و محصولات، آداب و رسوم، شیوه زندگی، فرهنگ و داشته‌های اجتماعی مردم نیز میان دو سوی مرز مبادله می‌شود و از این منظر، لطف‌آباد تنها یک شهر مرزی نیست، بلکه منطقه‌ای با سابقه ارتباطی و فرهنگی است.

پیشینه آموزشی و فرهنگی لطف‌آباد

زاهدی در ادامه به سابقه فرهنگی و آموزشی این شهر اشاره کرد و گفت لطف‌آباد از گذشته در زمینه سوادآموزی و گسترش آموزش جایگاه قابل توجهی داشته است و یکی از نکات مهم در تاریخ فرهنگی این منطقه، تأسیس مدرسه سنایی هم‌زمان با تأسیس دارالفنون در تهران است.

وی افزود در همان دوره، مدرسه سنایی در لطف‌آباد تأسیس شد و مدرس‌هایی از روسیه برای آموزش و تعلیم دانش‌آموزان در این مدرسه حضور داشتند و این موضوع نشان می‌دهد که لطف‌آباد در سال‌های دور نیز از نظر آموزشی و فرهنگی مورد توجه بوده است.

این پژوهشگر تأکید کرد تأسیس مدرسه در چنین منطقه‌ای و حضور مدرسان خارجی، از نکات قابل توجه در تاریخ فرهنگی لطف‌آباد است و می‌توان آن را نشانه‌ای از ارتباطات علمی و آموزشی این شهر با خارج از مرزهای کشور دانست.

وی با اشاره به وضعیت اجتماعی لطف‌آباد در دهه‌های گذشته اظهار کرد بر اساس روایت‌ها و خاطراتی که از زندگی مردم این منطقه وجود دارد، حدود نیم قرن پیش میزان بزهکاری و درگیری‌های اجتماعی در لطف‌آباد بسیار پایین بود و مردم روابط اجتماعی نزدیک و صمیمانه‌ای با یکدیگر داشتند.

زاهدی افزود در آن دوران، زندگی اجتماعی مردم با مهربانی و احترام متقابل همراه بود و اختلافات و درگیری‌های اجتماعی چندان مشاهده نمی‌شد و به همین دلیل، حتی مراکزی مانند دادگاه و پاسگاه نیز در این شهر با حجم زیادی از مراجعات و پرونده‌ها مواجه نبودند.

آرامگاه مورد احترام مردم در نزدیکی لطف‌آباد

این نویسنده و پژوهشگر درگز همچنین به وجود آرامگاه حضرت محمد دیباج در نزدیکی لطف‌آباد اشاره کرد و گفت آرامگاه حضرت محمد دیباج، فرزند امام جعفر صادق(ع) و عموی امام هشتم، در فاصله حدود پنج کیلومتری این شهر قرار دارد.

وی افزود این آرامگاه از زیارتگاه‌های مورد احترام مردم منطقه است و اهالی لطف‌آباد و مناطق اطراف توجه و ارادت ویژه‌ای به آن دارند و این مکان علاوه بر جایگاه مذهبی، بخشی از هویت فرهنگی و اجتماعی منطقه را نیز تشکیل می‌دهد.

زاهدی با تأکید بر ضرورت معرفی ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی شهرستان درگز خاطرنشان کرد لطف‌آباد با برخورداری از پیشینه تاریخی، موقعیت مرزی، سابقه فعالیت‌های گمرکی، پیشینه آموزشی و ویژگی‌های اجتماعی خاص، از شهرهای قابل توجه منطقه است و شناخت بهتر گذشته آن می‌تواند به معرفی ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی درگز کمک کند.

وی افزود بررسی تاریخ شهرها و روستاهای درگز باید با استفاده از منابع مکتوب، اسناد تاریخی و روایت‌های افراد آگاه ادامه پیدا کند تا بخش‌های کمتر شناخته ‌شده گذشته این منطقه برای نسل‌های جدید بازگو شود.