فناوری هوشمند کشاورزی به‌تنهایی مصرف آب را کاهش نمی‌دهد

حسین بانژاد در گفت‌وگو با ایسنا، درباره موانع استفاده گسترده از فناوری‌های هوشمند مدیریت آب در بخش کشاورزی، اظهار کرد: «یکی از نخستین موضوعاتی که باید به آن توجه شود، سطح آگاهی و اطلاعات کشاورزان درباره این فناوری‌هاست» و تا زمانی که بهره‌برداران شناخت کافی از شیوه کار، کاربردها و مزایای این ابزارها نداشته باشند، نمی‌توان انتظار داشت به‌راحتی به سمت استفاده از آن‌ها بروند.

وی ادامه داد در کنار آگاهی‌بخشی، پذیرش این فناوری‌ها از سوی کشاورزان نیز اهمیت زیادی دارد و بخش قابل توجهی از کشاورزان کشور دارای زمین‌های کشاورزی با مساحت محدود هستند و همین موضوع باعث می‌شود هنگام تصمیم‌گیری برای استفاده از تجهیزات و سامانه‌های هوشمند، هزینه‌های اولیه را با دقت بیشتری بررسی کنند. به گفته او، در چنین شرایطی ممکن است کشاورز با وجود آگاهی از مزایا، به دلیل نگرانی از هزینه‌ها تمایلی به سرمایه‌گذاری نداشته باشد.

موانع آگاهی، اعتماد و بازگشت سرمایه

عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با تأکید بر اهمیت ایجاد اعتماد در میان بهره‌برداران، اضافه کرد باید تلاش شود کشاورزان نسبت به این روش‌ها شناخت پیدا کنند و به استفاده از آن‌ها علاقه‌مند شوند و یکی از راه‌ها، نشان دادن نتایج عملی و قابل مشاهده این فناوری‌ها در مزارع است تا کشاورز اطمینان پیدا کند سرمایه‌ای که برای تهیه و راه‌اندازی تجهیزات صرف می‌کند، در نهایت به او بازخواهد گشت.

بانژاد بیان کرد موضوع بازگشت سرمایه برای کشاورزان بسیار مهم است و هنگامی که بهره‌بردار قصد دارد بخشی از درآمد خود را برای خرید تجهیزات هوشمند هزینه کند، باید بداند این هزینه در چه بازه زمانی و از چه طریقی جبران خواهد شد. وی گفت: «اگر کشاورز نتواند توجیه اقتصادی روش مورد نظر را درک کند، حتی با وجود مزایای فنی آن، ممکن است از اجرای آن خودداری کند.»

وی با بیان اینکه هزینه‌های اولیه استفاده از فناوری‌های هوشمند باید متناسب با شرایط اقتصادی بهره‌برداران بررسی شود، خاطرنشان کرد ممکن است استفاده از برخی سامانه‌ها برای کشاورزی که سطح زمین محدودی دارد در کوتاه‌مدت توجیه اقتصادی نداشته باشد، اما این موضوع را نمی‌توان تنها بر اساس هزینه اولیه ارزیابی کرد و در بلندمدت، کاهش برخی هزینه‌ها و مدیریت بهتر منابع می‌تواند به جبران هزینه‌ها کمک کند. از این رو، لازم است پیش از گسترش این فناوری‌ها، مزایای اقتصادی آن‌ها برای کشاورزان به شکل روشن و قابل فهم تبیین شود.

ضرورت ارزیابی واقعی صرفه‌جویی آب در مزرعه

عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به ضرورت ارزیابی میزان واقعی صرفه‌جویی آب در اثر استفاده از فناوری‌های هوشمند در خراسان رضوی، ادامه داد از آنجا که این فناوری‌ها هنوز در سطح گسترده‌ای در بخش کشاورزی استان به کار گرفته نشده‌اند، در حال حاضر نمی‌توان با قطعیت درباره میزان صرفه‌جویی واقعی آب در اثر استفاده از آن‌ها اظهارنظر کرد و برای ارزیابی دقیق، باید میزان آب مصرفی در شرایط استفاده از فناوری‌های نوین با میزان مصرف آب در شرایطی که از این فناوری‌ها استفاده نمی‌شود، مقایسه شود.

بانژاد اضافه کرد برای انجام چنین ارزیابی‌ای باید دو وضعیت مشخص را در نظر گرفت، نخست شرایطی که کشاورز از سامانه‌های هوشمند مدیریت آب استفاده می‌کند و دوم شرایطی که آبیاری با روش‌های معمول انجام می‌شود و سپس با اندازه‌گیری میزان آب برداشت‌شده و مصرف‌شده در هر دو وضعیت و مقایسه نتایج، می‌توان مشخص کرد که فناوری مورد نظر تا چه اندازه در کاهش مصرف آب مؤثر بوده و آیا از نظر اقتصادی و فنی توجیه دارد یا خیر.

وی با تأکید بر اینکه نتایج نظری فناوری‌ها همیشه با آنچه در مزرعه اتفاق می‌افتد یکسان نیست، بیان کرد گاهی در بررسی‌های اولیه و محاسبات انجام‌شده روی کاغذ، یک فناوری از نظر میزان کاهش مصرف آب بسیار مناسب به نظر می‌رسد، اما زمانی که وارد مرحله اجرا می‌شود، ممکن است نتایج متفاوتی به دست آید، زیرا میان آنچه طراحی می‌شود و آنچه در عمل اجرا می‌شود، تفاوت‌هایی وجود دارد.

عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد خاطرنشان کرد برای قضاوت درست درباره کارآمدی یک فناوری صرفاً نباید به محاسبات و برآوردهای اولیه اکتفا کرد، بلکه لازم است آن را در شرایط واقعی مزرعه اجرا و نتایج را به‌صورت دقیق بررسی کرد و اجرای درست، مدیریت مناسب و نظارت بر عملکرد سامانه‌ها اهمیت زیادی دارد، زیرا حتی یک فناوری مناسب نیز اگر به شکل صحیح استفاده نشود، نمی‌تواند به نتیجه مورد انتظار برسد.

هدف‌گذاری کاهش برداشت آب و پرهیز از افزایش سطح زیر کشت

بانژاد با اشاره به اهمیت تعیین هدف در اجرای طرح‌های هوشمند مدیریت آب، ادامه داد باید مشخص شود که از به‌کارگیری این فناوری‌ها دقیقاً چه هدفی وجود دارد و اگر هدف، کاهش میزان برداشت و مصرف آب باشد، باید نتایج اجرا را بر همین اساس ارزیابی کرد، اما اگر پس از کاهش مصرف آب در واحد سطح، سطح زیر کشت افزایش یابد، ممکن است در نهایت به هدف اصلی مدیریت منابع آب نرسید.

وی اضافه کرد گاهی این تصور وجود دارد که اگر با فناوری‌های جدید در یک قطعه زمین آب کمتری مصرف شود، می‌توان زمین بیشتری را زیر کشت برد، در حالی که هدف اصلی از به‌کارگیری فناوری‌های نوین مدیریت آب، کاهش مصرف این منبع محدود است، نه اینکه صرفه‌جویی ایجادشده دوباره برای افزایش سطح زیر کشت به کار گرفته شود. به گفته او، اگر مصرف آب در واحد سطح کاهش پیدا کند اما سطح زیر کشت افزایش یابد، ممکن است مجموع برداشت آب کاهش پیدا نکند.

تفاوت کاهش هدررفت آب با کاهش نیاز آبی گیاه

عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به نقش دانشگاه‌ها و شرکت‌های فناور در ارائه راهکارهای متناسب با شرایط کشاورزی خراسان رضوی، بیان کرد باید شرایط اقلیمی منطقه در نظر گرفته شود و در منطقه‌ای قرار داریم که میزان بارندگی و نزولات جوی در آن بسیار محدود است و نمی‌توان بدون در نظر گرفتن ویژگی‌های اقلیمی و منابع آبی استان، یک فناوری را به‌عنوان راهکار قطعی برای همه مزارع معرفی کرد.

بانژاد خاطرنشان کرد فناوری‌های هوشمند مانند سامانه‌های آبیاری هوشمند و حسگرهای رطوبت خاک می‌توانند کمک کنند که مقدار مورد نیاز آب در زمان مناسب و در مکان مناسب به گیاه برسد و امکان مدیریت دقیق‌تر زمان و مقدار آبیاری را فراهم کنند و از آبیاری غیرضروری یا نامتناسب با نیاز گیاه جلوگیری کنند، اما باید میان مدیریت بهتر آبیاری و کاهش نیاز آبی گیاه تفاوت قائل شد.

وی با بیان اینکه فناوری‌های موجود لزوماً قادر به کاهش تبخیر و تعرق نیستند، ادامه داد در شرایط کنونی، فناوری‌های هوشمند می‌توانند در رساندن درست و به‌موقع آب به گیاه نقش مؤثری داشته باشند، اما نمی‌توانند به‌خودی‌خود میزان تبخیر و تعرق را کاهش دهند و تبخیر و تعرق از عوامل مهم تعیین‌کننده نیاز آبی گیاه است و تا زمانی که این عامل تغییر نکند، نیاز آبی محصول نیز کاهش پیدا نخواهد کرد.

عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد اضافه کرد ممکن است با سامانه هوشمند بتوان آبیاری را دقیق‌تر انجام داد و از هدررفت آب در فرایند انتقال و توزیع جلوگیری کرد، اما این مسئله به معنای کاهش نیاز آبی گیاه نیست و برای مثال، زمانی که محصولی مانند گندم کشت می‌شود، گیاه متناسب با شرایط رشد و عوامل محیطی به مقدار مشخصی آب نیاز دارد و اینکه این آب با فناوری نوین یا روش معمول در اختیار گیاه قرار بگیرد، به‌تنهایی باعث تغییر میزان تبخیر و تعرق و نیاز آبی آن نمی‌شود.

بانژاد با اشاره به اهمیت تفاوت میان کاهش هدررفت آب و کاهش نیاز آبی محصولات، بیان کرد فناوری هوشمند در درجه نخست به مدیریت مناسب‌تر آب کمک می‌کند و می‌تواند زمان آبیاری را با نیاز گیاه هماهنگ و مقدار آب را دقیق‌تر تنظیم کند، اما نباید تصور کرد که صرف استفاده از حسگرها یا سامانه‌های دیجیتال، نیاز آبی محصولات نیز کاهش پیدا می‌کند.

وی به نقش روش‌های مرتبط با بهبود فرایند رشد گیاه در کاهش مصرف آب اشاره کرد و گفت برای نمونه، پرایمینگ یا پیش‌تیمار بذر می‌تواند با کوتاه کردن دوره کشت، در برخی شرایط به کاهش مقدار آب مصرفی کمک کند و وقتی دوره رشد و کشت کوتاه‌تر می‌شود، مدت زمانی که محصول در مزرعه به آب نیاز دارد نیز می‌تواند کاهش پیدا کند. به گفته او، باید میان روش‌هایی که بر ویژگی‌های رشد گیاه اثر می‌گذارند و فناوری‌هایی که شیوه رساندن آب را بهبود می‌بخشند، تفاوت قائل شد.

عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد خاطرنشان کرد فناوری‌های هوشمند مدیریت آب در وضعیت کنونی بیشتر در زمینه رساندن آب در زمان و مکان مناسب کاربرد دارند، در حالی که کاهش نیاز آبی گیاه به عوامل دیگری نیز وابسته است و نمی‌توان آن را صرفاً نتیجه استفاده از این تجهیزات دانست.

بانژاد تصریح کرد برای گسترش فناوری‌های هوشمند در کشاورزی خراسان رضوی، باید هم‌زمان به سه موضوع توجه شود؛ نخست افزایش آگاهی و جلب اعتماد کشاورزان، دوم بررسی هزینه‌ها و اطمینان از توجیه اقتصادی فناوری‌ها و سوم ارزیابی عملکرد آن‌ها در شرایط واقعی مزرعه و لازم است هدف از اجرای این فناوری‌ها به‌درستی تعریف شود که کاهش مصرف آب با افزایش بی‌رویه سطح زیر کشت خنثی نشود و فناوری زمانی می‌تواند به مدیریت پایدار منابع آب کمک کند که متناسب با شرایط اقلیمی، نیاز واقعی گیاه و توان اقتصادی کشاورزان انتخاب و به‌درستی اجرا شود.