فرزاد فروزانفر؛ ۴۰ سال زندگی با مردگان از شهر سوخته تا ایزگامدشت
فرزاد فروزانفر، انسانشناس جسمانی بازنشسته پژوهشکده باستانشناسی، در بیش از ۸۵ فصل کاوش از شهر سوخته تا تالش و گوهرتپه حضور داشته و با بررسی بقایای انسانی از جایگاه زنان و جراحی جمجمه در هزاران سال پیش پرده برداشته است.

به گزارش تبریز فوری به نقل از عصر ایران، فرزاد فروزانفر، انسانشناس جسمانی بازنشسته پژوهشکده باستانشناسی، بیش از چهار دهه از عمر خود را صرف بررسی بقایای انسانی در محوطههای باستانی ایران کرده است. او در ۸۵ فصل کاوش باستانشناسی حضور داشته و بقایای بهدستآمده از شهر سوخته و تالش تا گوهرتپه و محوطههای تاریخی شمال کشور را بررسی کرده است.
به گزارش عصر ایران، انسانشناسی جسمانی با بررسی جمجمه، استخوان و دندان میتواند اطلاعاتی درباره جنسیت، سن، بیماریها، شغل، شیوه زندگی و جایگاه اجتماعی انسانهایی به دست دهد که هزاران سال پیش زندگی میکردند. فروزانفر میگوید: «سادهترین اطلاعاتی که میتوانم از یک اسکلت به دست بیاورم این است که متعلق به چه دورهای است، چه جنسیتی دارد، فرد در چه سنی از دنیا رفته، از چه گروه انسانی بوده و چه آسیبها و بیماریهایی داشته است.»
تشخیص جنسیت و تغییر برداشتهای تاریخی
برای تشخیص جنسیت، ویژگیهای جمجمه، فک، لگن و دیگر استخوانها بررسی میشوند. فروزانفر میگوید: «برای تشخیص جنسیت در بقایای انسانی، حدود ۲۵ شاخص وجود دارد. حتی از روی قطعات کوچک و خردشده استخوان هم میتوانیم جنسیت را تشخیص بدهیم.»
به گفته او، نه درشتی اندام و نه اشیای همراه اسکلت بهتنهایی نمیتوانند جنسیت را مشخص کنند. در یکی از کاوشها، اسکلتی با پیکان، تبر و خنجر پیدا شده بود که تصور میشد جنگجوی مرد است، اما بررسیها نشان داد متعلق به یک زن است. در نمونهای دیگر، اسکلتی که بهعنوان زن معرفی شده بود، در بررسیها متعلق به یک مرد شناخته شد.
زنان مقتدر شهر سوخته
یکی از مشهورترین یافتههای شهر سوخته، اسکلت زنی با چشم مصنوعی است که به دلیل جثه درشت در ابتدا ممکن بود مرد تصور شود، اما بررسی انسانشناسی نشان داد زن درشتاندامی است که ویژگیهای جمجمهاش احتمال مهاجرت او از منطقهای دیگر به شهر سوخته را نشان میدهد.
نمونه مهم دیگر، اسکلت زنی است که در کاوش سال ۱۳۷۷ کشف شد و از نظر جسمانی از سالمترین افراد بررسیشده بود. در زیر بدن او یک مهر مفرغی به شکل پرنده قرار داشت که احتمالا وسیلهای اختصاصی برای شناسایی صاحب آن در فعالیتهای اقتصادی و تجاری و مشخص کردن مالکیت کالاها بوده است. فروزانفر میگوید: «این مسائل در شهر سوخته نشان داد که بانوان در جامعه هزاره سوم پیش از میلاد کاملاً مقتدر بودند و در اقتصاد آن جامعه نقش اساسی داشتند.»
او در فاصله سالهای ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۸ در تمام فصلهای کاوش شهر سوخته حضور داشته و بیش از هزار مورد از بقایای انسانی را آرشیو کرده است.
جراحی جمجمه ۴۵۰۰ سال پیش و راز بیماریها
شگفتانگیزترین یافته به اسکلت دختر نوجوانی حدودا ۱۳ ساله مربوط است که به بیماری موروثی مبتلا بود و بیماری باعث تورم جمجمه و فشار داخل سر میشد. در بررسی مشترک با حضور پزشک و سرپرست کاوش مشخص شد پزشکان آن دوره برای کاهش فشار، بخشی از استخوان سر او را برداشته بودند و آثار استخوانسازی نشان میدهد دختر چند ماه پس از عمل زنده مانده است. فروزانفر میگوید: «این نشان میدهد که اطبای آن زمان در شهر سوخته به این آگاهی رسیده بودند که چگونه فشار داخل جمجمه را کاهش بدهند و درد بیمار را کم کنند. مهمتر از آن، عمل جراحی با موفقیت انجام شده بود؛ چون آثار استخوانسازی نشان میدهد این فرد چند ماه پس از جراحی زنده مانده است.»
در بررسیها همچنین شواهدی از سل، سفلیس و کمخونیهای شدید دیده شده است؛ از جمله آثار سفلیس روی ستون فقرات فردی مربوط به هزاره سوم پیش از میلاد در شهر سوخته و نمونهای از دوره ساسانی در قلعه کنگلو روی استخوان بازو. آثار کمخونی شدید نیز روی استخوانهای اطراف حدقه چشم شناسایی شده است. بررسی سایش دندانها هم نشان میدهد انسانهای گذشته گاهی از دندان بهعنوان ابزار در بافتن، ساخت ابزار و فلزکاری استفاده میکردند.
در یکی از کاوشهای ایزگامدشت، گوری با ۱۵ اسکلت در سنین متفاوت بدون نشانه ضربه سلاح بررسی شد که میتواند ناشی از بیماری فراگیر یا حادثه طبیعی باشد، اما بدون شواهد بیشتر نمیتوان علت قطعی مرگ را گفت. در گورستان وستمین نیز گورهای دخمهای خانوادگی وجود داشت که بارها باز میشدند و در یکی از آنها چند تخممرغ در کنار بقایای انسانی پیدا شد.
فروزانفر در فصل سوم کاوشهای ایزگامدشت در سال ۱۴۰۵ با وجود ۷۸ سال سن و مشکلات جسمانی با عصا حضور داشته است. بررسیها نشان دادهاند سکونت در این محوطه به دورههای قدیمیتر از عصر آهن، از جمله عصر مفرغ میانی، میرسد و چهار گروه انسانی متفاوت شناسایی شدهاند. او سال ۱۴۰۴ دوره سختی از بیماری و جراحیهای متعدد را پشت سر گذاشت. او میگوید: «تمام این کاوشها برای من درسهای زندگی داشت. گاهی احساس میکنم خودم در گذشته زندگی کردهام؛ حتی در دوره عصر سنگ و نوسنگی. احساس میکنم این اقوام و گروههای انسانی را میشناسم و با فرهنگ آنها آشنا هستم.»
منبع: www.asriran.com

آیین نکوداشت شهدای قهرمان فارس و شهدای ورزشگاه لامرد






