غیبت جامعه مدنی لرستان در سفر سه‌روزه دستیار رئیس‌جمهور

به گزارش تبریز فوری به نقل از تابناک، سفر سه‌روزه «علی ربیعی» دستیار اجتماعی رئیس‌جمهور به استان لرستان می‌توانست فرصتی برای بازخوانی وضعیت جامعه مدنی، شنیدن مطالبات تشکل‌های مردمی و بررسی فاصله میان مردم و ساختار تصمیم‌گیری در استان باشد، اما نحوه استقبال و برنامه‌های این سفر پرسشی جدی درباره جایگاه جامعه مدنی لرستان در معادلات مدیریتی استان ایجاد کرد.

به گزارش تابناک در استان لرستان، از همان ابتدای سفر، استقبال از دستیار اجتماعی رئیس‌جمهور صرفا با حضور استاندار انجام شد و خبری از حضور نمایندگان تشکل‌ها، سمن‌ها و احزاب در این مراسم نبود؛ موضوعی که از نگاه منتقدان بازتابی از کم‌رنگ شدن جایگاه جامعه مدنی در ساختار گفت‌وگوی اجتماعی استان است.

استقبال بدون تشکل‌ها و احزاب

در این یادداشت آمده است این اتفاق را نمی‌توان صرفا به تشریفات یک مراسم یا چیدمان برنامه‌های سفر تقلیل داد. واقعیت آن است که جامعه مدنی لرستان سال‌هاست با نوعی فرسایش مواجه شده است؛ احزاب سیاسی کم‌رمق، تشکل‌های اجتماعی کم‌اثر، سمن‌هایی که در بسیاری موارد از ظرفیت واقعی خود فاصله گرفته‌اند و فعالانی که یا به حاشیه رانده شده‌اند یا درگیر دشواری‌های معیشتی و روزمرگی شده‌اند.

در چنین شرایطی، فضای عمومی استان بیش از آنکه محل گفت‌وگوی متقابل مردم و مسئولان باشد، به عرصه‌ای برای بیان یک‌سویه دیدگاه‌های مدیران تبدیل شده است.

حوزه عمومی و جایگاه واسط جامعه مدنی

در این مطلب با اشاره به نظریه حوزه عمومی «یورگن هابرماس» فیلسوف و جامعه‌شناس آلمانی آمده است که بر استقلال نسبی جامعه مدنی از ساختار قدرت و نقش آن در شکل‌گیری گفت‌وگوی عقلانی تأکید می‌شود. از این منظر، جامعه مدنی حلقه واسط میان مردم و دولت است؛ فضایی که در آن شهروندان، تشکل‌ها، احزاب، انجمن‌ها و کنشگران اجتماعی می‌توانند بدون وابستگی به ساختار رسمی قدرت، مطالبات خود را مطرح کنند، عملکرد حاکمیت را به نقد بکشند و در شکل‌گیری تصمیمات عمومی نقش‌آفرین باشند.

با این حال پرسش این است که چنین فضایی در لرستان تا چه اندازه مجال فعالیت دارد. وقتی احزاب سیاسی به تشکل‌هایی کم‌تحرک و گاه تک‌نفره تقلیل پیدا می‌کنند، وقتی انجمن‌ها و سمن‌ها در فرآیند تصمیم‌سازی و سیاست‌گذاری سهم مؤثری ندارند و وقتی رسانه‌ها به جای ایفای نقش نظارتی و مطالبه‌گرانه، بخش عمده‌ای از ظرفیت خود را صرف بازتاب اظهارات و عملکرد مدیران می‌کنند، نمی‌توان از پویایی جامعه مدنی سخن گفت.

انتظارات از مأموریت اجتماعی و ضرورت احیا

در بخش قابل توجهی از برنامه‌های این سفر سه‌روزه، حضور و بیان دیدگاه‌های مدیران دولتی و مسئولان استانداری برجسته شد؛ در حالی که مأموریت اجتماعی یک مقام دولتی، صرفا شنیدن گزارش عملکرد مدیران یا حضور در نشست‌های رسمی نیست، بلکه باید معطوف به شناخت شکاف‌های اجتماعی، بررسی سرمایه اجتماعی، شناسایی موانع مشارکت عمومی و شنیدن نقدهایی باشد که شاید در جلسات رسمی کمتر مجال طرح پیدا کنند.

از همین رو این پرسش‌ها مطرح شده است که در این سفر سه‌روزه چه فرصتی برای شنیدن صدای منتقدان و فعالان مستقل جامعه مدنی فراهم شد، آیا وضعیت احزاب سیاسی و تشکل‌های اجتماعی استان بررسی شد، آیا درباره دلایل کم‌رنگ شدن مشارکت عمومی پرسشی مطرح شد و آیا امکان بیان آزادانه نقدها و مطالبات بدون نگرانی از پیامدهای احتمالی آن برای فعالان اجتماعی و رسانه‌ای وجود داشت.

در ادامه تأکید شده است انتظار می‌رفت دستیار اجتماعی رئیس‌جمهور بیش از شنونده گزارش‌های رسمی مدیران، نقش یک شنونده مستقل را ایفا کند، صدای منتقدان را بشنود و درباره چرایی کم‌رمقی احزاب و تشکل‌های مردمی تحقیق کند. احیای جامعه مدنی تنها با حضور یک مقام دولتی یا برگزاری چند نشست محقق نمی‌شود و نیازمند پذیرش نقد، تضمین فضای امن برای فعالیت اجتماعی و سیاسی، تقویت استقلال تشکل‌ها و فراهم کردن امکان مشارکت واقعی مردم در تصمیم‌گیری‌هاست.

مسئولان استانی نیز باید بپذیرند که جامعه مدنی رقیب دولت نیست، بلکه یکی از مهم‌ترین پشتوانه‌های اصلاح امور، افزایش اعتماد عمومی و ارتقای کیفیت حکمرانی است. رسانه‌ای هم که صرفا به بازتاب سخنان مسئولان بسنده کند و از پیگیری مطالبات عمومی فاصله بگیرد، به‌تدریج بخشی از کارکرد نظارتی خود را از دست می‌دهد.

سفر علی ربیعی به پایان رسیده است اما پرسش‌های مربوط به وضعیت جامعه مدنی لرستان همچنان پابرجاست. اگر قرار است این سفر دستاوردی فراتر از دیدارها و جلسات داشته باشد، باید نتیجه آن در تغییر رویکرد مدیریتی، تقویت تشکل‌های مستقل و باز شدن مسیر گفت‌وگوی واقعی میان مردم و دولت دیده شود. لرستان امروز بیش از هر زمان دیگری به بازسازی اعتماد عمومی و احیای سرمایه اجتماعی نیاز دارد و جامعه مدنی با سکوت زنده نمی‌ماند؛ با مشارکت، نقد، گفت‌وگو و استقلال جان می‌گیرد. نویسنده این یادداشت امیرمحمد رضایی است.