عقاب چوبی؛ دستگاه شنود شوروی در اتاق سفیر آمریکا در مسکو

به گزارش ایسنا، در یکی از اتاق‌های اقامتگاه سفیر آمریکا در مسکو، نشان بزرگ ایالات متحده با عقابی چوبی به دیوار آویخته شده بود که در نگاه اول چیزی جز یک هدیه دیپلماتیک به نظر نمی‌رسید. این هدیه را کودکان شوروی در روزهای پایانی جنگ جهانی دوم به سفیر آمریکا داده بودند؛ زمانی که مسکو و واشنگتن هنوز در جبهه مشترک جنگ با آلمان نازی قرار داشتند.

اما درون این عقاب چوبی، دستگاه شنودی پنهان شده بود که نه باتری داشت، نه سیم برق و نه فرستنده‌ای که بتوان با ابزارهای معمول کشفش کرد. این وسیله در حالت عادی خاموش و تقریباً نامرئی بود، اما هر زمان که مأموران شوروی اراده می‌کردند، با تاباندن امواج رادیویی از بیرون ساختمان، آن را فعال می‌کردند. به این ترتیب، اتاق کار سفیر آمریکا در مسکو به محلی تبدیل شده بود که مکالماتش می‌توانست از بیرون شنیده شود. آمریکایی‌ها نام غیررسمی «چیز» را بر آن گذاشتند و آن را در سال ۱۹۶۰ در یکی از جلسات شورای امنیت سازمان ملل به نمایش درآوردند.

هدیه‌ای از روزهای اتحاد

ماجرا به چهارم اوت ۱۹۴۵ بازمی‌گردد. جنگ جهانی دوم در اروپا پایان یافته بود و گروهی از دانش‌آموزان شوروی که به جنبش پیشگامان جوان شوروی تعلق داشتند، نسخه‌ای چوبی از نشان بزرگ ایالات متحده را به ویلیام آورل هریمن، سفیر آمریکا در اتحاد جماهیر شوروی، هدیه کردند. هریمن آن را پذیرفت و در اقامتگاه سفیر آمریکا، معروف به اسپاسو هاوس، نصب کرد. این اقامتگاه در خیابان اسپاسوپسکوفسکایا قرار داشت و نشان چوبی نیز در اتاقی نصب شد که سفیران آمریکا در آن به گفت‌وگوهای دیپلماتیک و بررسی گزارش‌ها می‌پرداختند.

طراح این سامانه، لئون ترمین، دانشمند و مخترع روس‌تبار بود؛ همان کسی که نامش با ساز ترمین شناخته می‌شود. این فناوری بعدها با عنوان «شنودگر تشدیدگر غیرفعال» شناخته شد. سازمان امنیت ملی آمریکا نیز تأیید کرده است که نشان چوبی در چهارم اوت ۱۹۴۵ به هریمن اهدا شد و تا سال ۱۹۵۲ در اقامتگاه سفیر باقی ماند.

دستگاهی که به برق احتیاج نداشت

درون فضای خالی نشان چوبی، یک محفظه فلزی تشدیدگر و یک غشای بسیار نازک قرار داشت. یک آنتن کوچک نیز انرژی امواج ارسالی از بیرون را به مجموعه منتقل می‌کرد. فرستنده شوروی که بنا بر گزارش‌ها در خودرویی در نزدیکی اقامتگاه سفیر مستقر شده بود، امواج رادیویی را به سمت اتاق هدایت می‌کرد. با برخورد صدا به غشای داخل دستگاه، سیگنال رادیویی بازتاب‌شده با صدای داخل اتاق تغییر می‌کرد و گیرنده‌ای در خارج از ساختمان این تغییرات را به صدای قابل شنیدن تبدیل می‌کرد.

سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا این وسیله را نمونه‌ای از یک «تکرارگر غیرفعال» توصیف کرده است؛ فناوری‌ای که بدون باتری و سیم، امکان انتقال صدای محیط را فراهم می‌کرد. تا زمانی که امواج خارجی به آن تابانده نمی‌شدند، عملاً فعالیت قابل ردیابی نداشت و حتی بررسی اتاق با گیرنده‌های رادیویی ممکن بود چیزی را نشان ندهد.

از کشف تا شورای امنیت

نخستین نشانه‌های جدی از وجود شنود در پاییز ۱۹۵۱ آشکار شد؛ یک افسر نظامی بریتانیایی هنگام استفاده از گیرنده رادیویی خود متوجه شد که صدای گفت‌وگوی دو دیپلمات بریتانیایی را می‌شنود و اتفاق مشابهی برای یک افسر نظامی آمریکایی نیز رخ داد. جوزف بژین، متخصص فنی امنیتی وزارت خارجه آمریکا، در جریان بررسی‌ها قرار گرفت، اما جست‌وجوها نتیجه‌ای نداشت.

در اوایل سال ۱۹۵۲، ساختمان اقامتگاه سفیر آمریکا برای ورود سفیر جدید، جورج کنان، بازسازی شد. با وجود چندین نوبت بازرسی، چیزی پیدا نشد. در سپتامبر ۱۹۵۲، جوزف بژین برای بررسی فنی گسترده‌تر به مسکو بازگشت و به‌مدت سه روز در اقامتگاه سفیر اقامت کرد. سرانجام در ۱۲ سپتامبر ۱۹۵۲، با هماهنگی جورج کنان، سفیر در اتاق کار خود گزارش دیپلماتیکی منتشرشده و غیرمحرمانه از مجموعه اسناد وزارت خارجه آمریکا را با صدای بلند خواند. ناگهان صدای سفیر از گیرنده شنیده شد و رد سیگنال به نشان بزرگ چوبی آمریکا رسید. پس از باز کردن قطعات، محفظه‌ای در داخل چوب آشکار شد. بررسی‌های بعدی نشان داد که در نشان چوبی دو فضای توخالی وجود داشته است و محفظه بزرگ‌تر، بنا بر بررسی بعدی اف‌بی‌آی، احتمالاً محل نصب یک دستگاه شنود قدیمی‌تر و باتری‌دار بوده است.

پس از انتقال دستگاه به آمریکا، دین آچسون، وزیر خارجه وقت، وسیله را به هری ترومن، رئیس‌جمهور آمریکا، نشان داد. ترومن دستور داد نهادهای دولتی برای بررسی این فناوری اقدام کنند و آزمایشگاه تحقیقات نیروی دریایی آمریکا نیز در بررسی فنی آن مشارکت کرد. واشنگتن تصمیم گرفت ماجرا را علنی نکند و این سکوت هشت سال ادامه یافت.

فرصت استفاده سیاسی در بهار ۱۹۶۰ فراهم شد. در اول ماه مه آن سال، یک فروند هواپیمای شناسایی آمریکایی U-2 که با هدایت فرانسیس گری پاورز بر فراز خاک شوروی پرواز می‌کرد، هدف پدافند شوروی قرار گرفت و سقوط کرد. ماجرا به شورای امنیت سازمان ملل کشیده شد و آندری گرومیکو، وزیر خارجه شوروی، از عملیات شناسایی هوایی واشنگتن انتقاد می‌کرد. در ۲۶ مه ۱۹۶۰، در چهارمین روز نشست شورای امنیت، هنری کابوت لاج جونیور، نماینده آمریکا در سازمان ملل، نسخه چوبی نشان بزرگ ایالات متحده را به نمایش گذاشت و دستگاه شنود پنهان‌شده در داخل آن را نشان داد. او همچنین اعلام کرد که مأموران آمریکایی در سال‌های گذشته بیش از ۱۰۰ دستگاه شنود پنهان‌شده را در سفارتخانه‌ها و اقامتگاه‌های آمریکا در کشورهای بلوک شرق کشف کرده‌اند. قطعنامه پیشنهادی شوروی در رأی‌گیری شورای امنیت با هفت رأی مخالف در برابر دو رأی موافق شکست خورد.