عبدالله کوثری؛ قلاوز مخاطبان فارسی در ادبیات آمریکای لاتین

به گزارش ایرنا، عبدالله کوثری شاعر، ویراستار و مترجم شناخته‌شده ادبیات آمریکای لاتین در روز بیست‌ودوم آبان‌ماه ۱۳۲۵ در شهر همدان به دنیا آمد. او داوری بعضی دوره‌های جایزه ادبی هوشنگ گلشیری، جایزه ابوالحسن نجفی و نیز جایزه کتاب سال ایران را بر عهده داشت.

کوثری در سال ۱۳۶۳ اولین ترجمه ادبی خود را با ترجمه کتاب «آنتوان بلوایه» اثر پل نیزان با تیراژ ۵۵۰۰ نسخه توسط انتشارات آگاه تجربه می‌کند و از آنجا تصمیم می‌گیرد به ترجمه روی بیاورد. او کتاب «آئورا» را در دوران جنگ ایران و عراق ترجمه می‌کند. سپس سراغ کتاب ماریو بارگاس یوسا یعنی «گفت‌وگو در کاتدرال» می‌رود و در سال ۱۳۷۰ در دو جلد آن را چاپ می‌کند. این رمان سیاسی یکی از بهترین کتاب‌های یوسا از نظر خودش است.

کوثری کتاب «پوست‌انداختن» از کارلوس فوئنتس را هم تا ۱۳۸۰ ترجمه و منتشر می‌کند. او با ترجمه این اثر از فوئنتس شیفته این نویسنده شد و تصمیم گرفت دیگر آثار او را هم ترجمه کند. حتی درصدد شناخت هرچه بیشتر نویسندگانی شد که آثارشان را ترجمه می‌کرد. برای مثال کتابی درباره کارلوس فوئنتس از لانین آ. گیورکو ترجمه کرد که به‌نوعی شرح و تفسیر و نقد آثار و اندیشه‌های فوئنتس است. «گرینگوی پیر»، «زندانی لاس لوماس» و «کنستانسیا» از دیگر آثار فوئنتس بود که کوثری آن‌ها را در طی این سال‌ها ترجمه کرده است.

به بهانه زادروز این مترجم پیشکسوت، گفت‌وگویی با مهدی سرایی مترجم آثار آمریکای لاتین انجام شده که در ادامه می‌خوانید.

واژه‌گزینی و زبان کوچه و بازار

سرایی در پاسخ به این پرسش که کتاب‌هایی که عبدالله کوثری تا به امروز به فارسی ترجمه کرده چه تاثیری بر روند ترجمه در ایران داشته است، گفت: «شاید در یک طبقه‌بندی بتوان او را در نسل سوم مترجمان ایرانی قرار داد که از اواخر دهه ۶۰ شمسی با ترجمه «آئورا»، اثری کوتاه از کارلوس فوئنتس و شناساندن این نویسنده آمریکای لاتین به جامعه ادبی ایران، به‌طور جدی وارد عرصه ترجمه ادبی شد.» به گفته او، قبل از انقلاب کوثری اثری با موضوع اقتصاد را که رشته تحصیلی‌اش بود ترجمه کرده بود.

وی افزود: «واژه‌گزینی و توجه کوثری به زبان کوچه و بازار دو مولفه بارز در کارنامه موفق این مترجم محسوب می‌شوند که زبان آثارش را فاخر کرده‌اند.»

سرایی گفت کوثری از کودکی و نوجوانی اهل کتاب و مطالعه بود و در نوجوانی علاقه فراوانی به شعر سنتی داشت و در همین ایام به خانه هوشنگ ابتهاج می‌رفت و شعرهایش را برای او انشا می‌کرد. او در ۱۸ سالگی در رسای کلنل محمدتقی خان پسیان شعری سرود که بعدها این شعر را در مقدمه کتابی که درباره این شخصیت تاریخی ترجمه کرد به چاپ رساند. در جوانی و پس از آشنایی با شعر نو، کوثری از شاگردان مرحوم احمد شاملو شد و بعدها تجربه‌های خود در این سبک را در دفتری منتشر کرد.

به گفته سرایی، با مترجمی مواجه هستیم که برخلاف نسل‌های پیشین خود دستی در شاعری دارد و این زبان شاعرانه کمک بسیاری در انتقال مفاهیم و واژه‌گزینی داشته است، به گونه‌ای که یکی از کلماتی را که وارد آثار ترجمه‌اش کرد «پرهیب» بود که از اشعار مرحوم مهدی اخوان‌ثالث وام گرفته بود.

وی افزود برخلاف نسل جدید مترجمان که با شکستن واژه‌ها، دیالوگ‌های محاوره را ترجمه می‌کنند، کوثری گوش شنوایی در شنیدن و ضبط اصطلاحات کوچه و بازار دارد. به گفته او، مرحوم ابوالحسن نجفی ترجمه کتاب «گفت‌وگو در کاتدرال» کوثری را در کلاس‌های ترجمه خود تدریس می‌کرد و کاربرد کلمات محاوره توسط او را بسیار می‌پسندید.

نقش قلاوز در معرفی «بوم»

سرایی در ارزیابی نقش عبدالله کوثری در شناساندن ادبیات آمریکای جنوبی گفت: «در یک کلمه می‌توان گفت که کوثری همچون «قلاوز» در شناخت ادبیات آمریکای لاتین عمل کرده‌است.» وی توضیح داد «قلاوز» یعنی راهنما، همان‌طور که مولانا در مثنوی می‌گوید: «ره نمایم‌، همرهت باشم رفیق/من قلاووزم درین راه دقیق». او تاکید کرد: «بی‌اغراق کوثری یک‌تنه این بار را بر دوش کشید و سهم بزرگی در معرفی این نویسندگان دیگر کشورها به فارسی‌زبانان داشت.»

به گفته وی، پیش از انقلاب چند اثر از آمریکای لاتین ترجمه شده بود که مهم‌ترین آن‌ها کتاب «انفجار در کلیسای جامع» نوشته الخو کارپانتیه و «صد سال تنهایی» نوشته گابریل گارسیا مارکز بود. اثر اول را سروش حبیبی ترجمه کرد که اخیرا با عنوان «عصر روشنگری» بازچاپ شده است و اثر دوم با ترجمه مرحوم بهمن فرزانه چاپ شد. هر دوی این آثار از زبان دوم به فارسی ترجمه شدند و تا آن زمان اسپانیایی‌زبانی نبود که این آثار را از زبان اصلی ترجمه کند.

سرایی گفت کوثری در یادنامه‌ای که از شبکه چهار پخش شد عنوان کرد که اثر کارپانتیه تاثیر زیادی بر او گذاشت و او را به سوی ادبیات آمریکای لاتین سوق داد، زیرا تصور می‌کرد نویسندگان این خطه چیزی را بیان می‌کنند که در دیگر آثار جهان وجود نداشت.

وی افزود ادبیات موسوم به شکوفایی آمریکای لاتین که به «بوم» شهرت دارد از سال ۱۹۶۰ در کشورهای آمریکای لاتین با نویسندگانی همچون کارلوس فوئنتس از مکزیک، ماریو بارگاس یوسا از پرو، گابریل گارسیا مارکز از کلمبیا، خوسه دونوسو از شیلی و خولیو کورتاسار از آرژانتین آغاز شد. انقلاب ایران در سال ۱۹۷۹ رخ داد و نزدیک به دو دهه با ادبیاتی فاصله بود که جهانی شده بود و فقط چند اثر از آن‌ها به فارسی معرفی شده بود.

به گفته سرایی، در اواخر دهه ۶۰ و موشک‌باران تهران، کوثری کتاب «آئورا» را ترجمه کرد و بعد از آن به سراغ «پوست‌انداختن» از این نویسنده مکزیکی رفت. بعد سراغ بارگاس یوسای پرویی رفت و کتاب «گفت‌وگو در کاتدرال» را ترجمه کرد، اثری که به گفته او به غایت غریب و پیچیده و تو در تو بود. بعد از آن کوثری سراغ «داستان‌های کوتاه آمریکای لاتین» رفت و در آنجا طیف گسترده‌ای از این نویسندگان را معرفی کرد و درباره هر نویسنده و آثارش توضیحاتی در چند صفحه ارائه داد.

وی ادامه داد در اواخر دهه ۹۰ شمسی کوثری خوسه دونوسو را به مخاطب فارسی معرفی کرد و دو اثر مهم این نویسنده شیلیایی را ترجمه کرد: «باغ همسایه» و «حکومت نظامی». در کنار این آثار، مجموعه مقالات این نویسندگان را نیز در مجلات معرفی و ترجمه می‌کرد و بعدها گزیده‌ای از این مقالات در کتاب «دعوت به تماشای دوزخ» منتشر شد.

سرایی گفت: «کوثری دوست دارد کتاب «زمین ما» از فوئنتس را ترجمه کند اما از آنجا که بخشی از آن از ممیزی خارج نمی‌شود از خیر ترجمه گذشته است.»

وی یادآور شد در یکی از شماره‌های مجله «نگاه نو» یادنامه‌ای درباره مرحوم محمد قاضی منتشر شده بود و کوثری هم یادداشتی درباره او نوشته بود. در آن مطلب اشاره کرده بود که ترجمه‌های قاضی بسیار عالی هستند اما نقدی هم داشت که چرا تا این اندازه در آثار او پراکندگی وجود دارد. سرایی گفت: «به نظرم کوثری اشتباه برخی مترجم‌های قدیمی را مرتکب نشد و از هر نویسنده‌ای ترجمه نکرد و شاید راز مانایی او در تمرکز و انتخاب آثار برتر آمریکای لاتین باشد.»

زبان مقصد ۷۵ درصد ترجمه است

سرایی درباره ویژگی‌ها و پیچیدگی‌های زبان اسپانیایی گفت هر زبانی پیچیدگی‌های خود را دارد، اما نکته‌ای از کوثری را در نخستین تماس با او یادآوری می‌کند. وی گفت وقتی به کوثری گفته کتابی از ماریو بارگاس یوسا را ترجمه کرده، او گفته است که در ترجمه زبان مبدا مهم است اما بخش مهم‌تر زبان مقصد است و نسبت آن ۲۵ به ۷۵ است، یعنی زبان مقصد ۷۵ درصد و زبان مبدا ۲۵ درصد.

وی در پاسخ به این پرسش که آیا کوثری توانست فاصله مخاطب و متون لاتین را کم کند، گفت: «قطعا کوثری نقطه عطفی در ترجمه آثار آمریکای لاتین محسوب می‌شود و نظیر ایشان را ما در این عرصه نداشته‌ایم.» وی افزود: «کوثری نقطه عطفی در ترجمه آثار آمریکای لاتین محسوب می‌شود.»

سرایی درباره تاثیر مترجمان بر یکدیگر نیز گفت: «مطمئنا مترجمان بر هم تاثیر می‌گذارند.» به گفته او، مترجمان در کنار خواندن آثار اصلی به زبان مبدا از مطالعه آثار ترجمه‌شده و دیگر آثار فارسی نباید غافل باشند و مترجمان جدید به پشتوانه ترجمه‌های نسل قبل توانسته‌اند وارد عرصه ترجمه شوند. وی افزود: «شاید بشود از این تعبیر استفاده کرد که نسل جدید روی شانه‌های آنها ایستاده است.»