شش پرده از ظهور تا مرگ یاسر عرفات

به گزارش ایسنا، یاسر عرفات از شناخته‌شده‌ترین و بحث‌برانگیزترین رهبران قرن بیستم بود؛ مردی که تصویرش با چفیه سیاه و سفید، لباس نظامی و اسلحه در ذهن مردم جهان ثبت شده بود، بعدها از صلح سخن گفت و جایزه صلح نوبل را دریافت کرد، اما رؤیای تشکیل یک کشور مستقل فلسطینی را به چشم ندید.

نام اصلی او محمد عبدالرحمان عبدالرئوف القدوه الحسینی بود که جهان او را با نام یاسر عرفات می‌شناسد. او در ۲۴ اوت ۱۹۲۹ در قاهره مصر به دنیا آمد، هرچند پیوند عاطفی و سیاسی پررنگی با بیت‌المقدس داشت. دوران کودکی‌اش میان قاهره و بیت‌المقدس گذشت، در دانشگاه قاهره مهندسی عمران خواند و پس از فارغ‌التحصیلی مدتی در کویت به کار مهندسی پرداخت. پس از جنگ ۱۹۴۸ و شکل‌گیری مسئله آوارگان فلسطینی، او در سال ۱۹۵۹ به همراه گروهی از همفکرانش جنبش فتح را بنیان گذاشت؛ سازمانی که هدفش هدایت مبارزه ملی فلسطینی‌ها به دست خود آنان بود.

از کرامه تا ریاست ساف

در ۲۱ مارس ۱۹۶۸ نیروهای اسرائیلی به شهرک کرامه در اردن حمله کردند؛ منطقه‌ای که یکی از مراکز استقرار نیروهای فتح بود. در این نبرد، نیروهای فلسطینی در کنار ارتش اردن با ارتش اسرائیل درگیر شدند. ارتش اسرائیل پایگاه نیروهای چریکی را تخریب کرد، اما با مقاومت سنگین و تلفات قابل توجه روبه‌رو شد و نیروهایش عقب‌نشینی کردند. بخش قابل توجهی از مقاومت را ارتش اردن بر عهده داشت، با این حال فتح از این نبرد تصویری از ایستادگی مبارزان فلسطینی ساخت و هزاران جوان فلسطینی به جنبش‌های مقاومت پیوستند. یک سال بعد، در فوریه ۱۹۶۹، عرفات به ریاست کمیته اجرایی سازمان آزادی‌بخش فلسطین (ساف) انتخاب شد؛ سازمانی که از سال ۱۹۶۴ تشکیل شده بود.

از سپتامبر سیاه تا شاخه زیتون

پس از جنگ ۱۹۶۷ و افزایش حضور گروه‌های مسلح فلسطینی در اردن، نفوذ این گروه‌ها به چالشی برای حکومت ملک حسین تبدیل شد. این وضعیت در سپتامبر ۱۹۷۰ به درگیری گسترده میان ارتش اردن و گروه‌های فلسطینی انجامید؛ واقعه‌ای که به «سپتامبر سیاه» معروف شد. درگیری‌ها ماه‌ها ادامه یافت و هزاران نفر کشته شدند و سرانجام نیروهای سازمان آزادی‌بخش فلسطین در سال ۱۹۷۱ از اردن خارج شدند و بخش مهمی از تشکیلات عرفات به لبنان انتقال یافت.

در ۱۳ نوامبر ۱۹۷۴ عرفات وارد ساختمان سازمان ملل در نیویورک شد تا در مجمع عمومی سخنرانی کند. او در آن سخنرانی گفت: «من در یک دست شاخه زیتون و در دست دیگر تفنگ یک مبارز را گرفته‌ام. نگذارید شاخه زیتون از دستم بیفتد.» مجمع عمومی سازمان ملل در همان سال با تصویب قطعنامه ۳۲۳۷، به سازمان آزادی‌بخش فلسطین جایگاه ناظر در سازمان ملل اعطا کرد.

از خروج از بیروت تا دست دادن در کاخ سفید

در سال ۱۹۸۲، اسرائیل با هدف بیرون راندن سازمان آزادی‌بخش فلسطین از لبنان، عملیات نظامی گسترده‌ای را آغاز کرد. نیروهای اسرائیلی به بیروت رسیدند و این شهر را محاصره کردند و سرانجام با میانجیگری بین‌المللی توافق برای خروج نیروهای سازمان آزادی‌بخش فلسطین از لبنان حاصل شد. عرفات در تابستان همان سال بیروت را ترک کرد و راهی تونس شد. در سال ۱۹۸۸، شورای ملی فلسطین در الجزایر اعلامیه استقلال فلسطین را تصویب کرد. عرفات پذیرش قطعنامه‌های ۲۴۲ و ۳۳۸ شورای امنیت سازمان ملل را اعلام کرد و در همان سال به‌طور رسمی تروریسم را رد کرد؛ موضعی که راه را برای آغاز گفت‌وگوی مستقیم آمریکا با سازمان آزادی‌بخش فلسطین هموار ساخت.

در ۱۳ سپتامبر ۱۹۹۳ تصویری در کاخ سفید ثبت شد: یاسر عرفات و اسحاق رابین، نخست‌وزیر اسرائیل، در حضور بیل کلینتون با یکدیگر دست دادند. این نتیجه مذاکرات محرمانه‌ای بود که با میانجیگری نروژ در اسلو انجام شده بود. سازمان آزادی‌بخش فلسطین حق موجودیت اسرائیل در صلح و امنیت را به رسمیت شناخت و استفاده از تروریسم و خشونت را رد کرد و دولت اسرائیل سازمان آزادی‌بخش فلسطین را به‌عنوان نماینده مردم فلسطین به رسمیت شناخت. توافق اسلو قرار بود طی یک دوره انتقالی پنج‌ساله، زمینه خودگردانی فلسطینی‌ها در کرانه باختری و نوار غزه را فراهم کند. عرفات در سال ۱۹۹۴ به غزه بازگشت و ریاست تشکیلات خودگردان فلسطین را بر عهده گرفت. در همان سال، کمیته نوبل نروژ جایزه صلح نوبل را به‌طور مشترک به عرفات، اسحاق رابین و شیمون پرز، وزیر خارجه وقت اسرائیل، اعطا کرد.

از شکست کمپ‌دیوید تا مرگ در پاریس

مذاکرات کمپ‌دیوید در تابستان سال ۲۰۰۰ با حضور بیل کلینتون، عرفات و ایهود باراک، نخست‌وزیر وقت اسرائیل، برگزار شد تا دو طرف بر سر مسائل نهایی به توافق برسند، اما بدون نتیجه پایان یافت. اختلاف بر سر مرزها، آینده شهرک‌های اسرائیلی، وضعیت بیت‌المقدس و حق بازگشت آوارگان از مهم‌ترین موانع بود. چند ماه بعد، با آغاز انتفاضه دوم در سپتامبر ۲۰۰۰، خشونت‌ها شدت گرفت و عرفات در سال‌های پایانی زندگی‌اش عملاً در مقر تشکیلات خودگردان در رام‌الله محاصره شد.

در اکتبر ۲۰۰۴ وضعیت جسمانی عرفات به‌سرعت رو به وخامت گذاشت. او ابتدا دچار مشکلات گوارشی شد و پس از انتقال به بیمارستان نظامی پرسی در نزدیکی پاریس، در ۱۱ نوامبر ۲۰۰۴ در ۷۵ سالگی درگذشت. علت دقیق بیماری او در آن زمان مشخص نشد. چند سال بعد موضوع احتمال مسمومیت او با ماده رادیواکتیو پولونیوم ۲۱۰ مطرح شد. در سال ۲۰۱۲ با نبش قبر عرفات، نمونه‌هایی برای بررسی در اختیار گروه‌های کارشناسی فرانسوی، روسی و سوئیسی قرار گرفت. پژوهشگران سوئیسی در سال ۲۰۱۳ اعلام کردند یافته‌هایشان تا حدی از احتمال مسمومیت با پولونیوم حمایت می‌کند، اما گروه‌های فرانسوی و روسی به چنین نتیجه‌ای نرسیدند. در سال ۲۰۱۵ دستگاه قضایی فرانسه تحقیقات مربوط به احتمال قتل او را به دلیل نبود شواهد کافی مختومه کرد و مسمومیت او هرگز به‌طور قطعی اثبات نشد.