چگونه طرح «دروازه آهنین» آمریکا ناکارآمد می‌شود؟

به گزارش تابناک نویسنده این مطلب محسن پاک‌آیین، سفیر پیشین ایران در جمهوری آذربایجان است که اعلام کرده مأموریت کارگروه ۲۰ نفره «دروازه آهنین»، هماهنگی میان نهادهای آمریکایی برای محدود کردن تجارت ایران از مسیرهای زمینی و دریای خزر است.

محور شرق؛ افغانستان و پاکستان

ایران با هفت کشور افغانستان، ترکیه، عراق، پاکستان، جمهوری آذربایجان، ارمنستان و ترکمنستان مرز زمینی دارد. در محور شرق، متشکل از پاکستان و افغانستان، پاکستان با ایران روابط امنیتی و اقتصادی دارد و به دلیل اختلاف جدی مرزی و امنیتی با کشورهای افغانستان و هند، به راه‌های ایران برای رسیدن به آسیای مرکزی، قفقاز و اروپا وابسته است.

افغانستان نیز به مسیر ایران برای دستیابی به آب‌های آزاد، قفقاز و اروپا به شدت وابسته است و به گزارش بانک جهانی در فوریه ۲۰۲۶، ایران به یکی از مهم‌ترین مسیرهای وارداتی افغانستان تبدیل شده است. در عین حال روابط ایران و پاکستان در مقایسه با روابط پاکستان و افغانستان باثبات‌تر است و همکاری‌های تجاری دو کشور اهمیت راهبردی دارد.

در نتیجه افغانستان و پاکستان در صورت همراهی با آمریکا برای محاصره ایران، خود نیز هزینه‌های اقتصادی و امنیتی قابل توجهی متحمل خواهند شد. لذا در محور شرق، برخلاف تصور اولیه، لزوماً یک جبهه فشار هماهنگ علیه ایران قرار ندارد.

محور غرب؛ عراق و ترکیه

در محور غرب، عراق و ترکیه قرار دارند. آمریکا اگرچه در عراق نفوذ سیاسی و امنیتی دارد، اما بغداد روابط اقتصادی، اجتماعی و مذهبی گسترده‌ای با تهران دارد. این کشور برای رسیدن به آسیای مرکزی، قفقاز، اروپا و آب‌های آزاد به مسیرهای ایران وابسته است و تبدیل عراق به شریک آمریکا برای محاصره ایران با محدودیت‌های داخلی و سیاسی و نارضایتی مردمی روبه‌روست.

ترکیه اگرچه عضو ناتو است و با آمریکا روابط امنیتی دارد، اما هم‌زمان دارای اختلافات جدی با ناتو در مورد مسائل قبرس، یونان، اوکراین، حوزه مدیترانه، سوریه، فلسطین و روسیه است. این کشور با ایران روابط اقتصادی نهادینه شده با محوریت تجارت، حمل و نقل و انرژی دارد و برای رسیدن سریع‌تر به آسیای مرکزی، قفقاز، آب‌های آزاد خلیج فارس و دریای خزر نیازمند عبور از ایران است. آنکارا همچنین تمایل ندارد که معادلات منطقه‌ای به نفع اسرائیل تغییر کند و در این مورد با ایران دیدگاه‌های مشترک دارد. بنابراین، نمی‌توان ترکیه را به‌سادگی در یک ائتلاف ضدایرانی قرار داد.

حوزه خزر و قفقاز

حوزه خزر به معنای نقطه‌ای که اهمیت راهبردی زیادی دارد، دارای پنج کشور ساحلی یعنی ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان است. خزر را نمی‌توان به سادگی به عنوان مسیری برای محاصره دریایی ایران در نظر گرفت، زیرا پنج کشور ساحلی در آن منافع و حقوق مستقل دارند. آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان دارای مناسبات اقتصادی با ایران بوده و از مسیر ایران به ترکیه، شرق و مرکز اروپا و خلیج فارس می‌رسند.

روسیه از نظر نظامی و جغرافیایی جایگاه مهمی در خزر دارد و به دلیل مواجهه با تحریم‌های غرب برای روابط با ایران و حفظ امنیت خزر اهمیت فراوانی قائل است. این کشور از مسیر آذربایجان و ایران به آب‌های آزاد و جنوب اروپا می‌رسد و به دلیل همکاری‌های فراگیر، دارای موافقتنامه راهبردی با ایران است. با توجه به اینکه صادرات نفت و گاز روسیه، آذربایجان، ترکمنستان و قزاقستان از دریای خزر است، ورود مستقیم آمریکا به عرصه محدودسازی مبادلات این حوزه، می‌تواند حساسیت روسیه و دیگر کشورهای ساحلی را افزایش دهد.

بنابراین تامین منافع اقتصادی کشورهای خزر، کم و بیش با افزایش نفوذ آمریکا همسو نیست. کنوانسیون وضعیت حقوقی دریای خزر در سال ۲۰۱۸، حضور نیروهای مسلح کشورهای غیرساحلی را در خزر ممنوع کرده است. این موضوع نیز مانع مهمی در برابر تبدیل خزر به یک جبهه دریایی تحت کنترل مستقیم قدرت‌های خارج از منطقه است.

ارمنستان در حوزه دریای خزر نیست اما یک همسایه قدیمی در منطقه قفقاز است و ایران برای ارمنستان، مسیر دسترسی به آب‌های آزاد و بازارهای بین‌المللی تلقی می‌شود. این کشور به دلیل درگیری سی ساله در جنگ قره‌باغ، با دو همسایه خود یعنی ترکیه و آذربایجان، روابط باثباتی ندارد و از مسیر گرجستان نیز تنها به دریای سیاه می‌رسد، لذا باز بودن مرز سی و پنج کیلومتری «نوردوز» در مجاورت آذربایجان شرقی برای ارمنستان اهمیت زیادی دارد.

یکی از موضوعات حساس، احتمال اجرای طرح موسوم به TRIPP است که در سال ۲۰۲۵ برای احداث دالان ریلی زنگزور با مشارکت شرکت‌های آمریکایی مطرح شد. از نگاه ایران، افزایش حضور بازیگران خارجی به خصوص آمریکا در نزدیکی مرزهای شمالی، قابل پذیرش نیست و این نگرانی را به دولت ارمنستان منتقل کرده است. ارمنستان در پاسخ به نگرانی‌های ایران اعلام کرده که اجازه نمی‌دهد شرکت‌های آمریکایی در مرز با ایران مستقر شوند و با توجه به اینکه ارمنستان در این دالان منافع مستقلی دارد، الزاماً تابع سیاست آمریکا نیست و بعید است در ائتلافی علیه ایران شرکت کند. در مجموع، تبدیل حوزه خزر و منطقه قفقاز به یک جبهه یکپارچه علیه ایران امکان‌پذیر به نظر نمی‌رسد.

خلیج فارس و راه‌های خنثی‌سازی طرح

اگرچه در محور خلیج فارس و دریای عمان، کشورهای بحرین، کویت و امارات بیش از عربستان و قطر با آمریکا و اسرائیل همراهی کردند اما به دلیل مدیریت ایران بر تنگه هرمز، در حوزه‌های اقتصادی، خسارات سنگین دیده و هزینه کلانی متحمل شدند. آنها به خوبی دریافته‌اند که پایگاه‌های آمریکا برای کشورهای میزبان نه تنها نمی‌تواند ابزار تضمین امنیت باشد بلکه به عاملی برای قرار گرفتن در معرض ناامنی تبدیل شده‌اند.

اغلب این کشورها دیگر نمی‌خواهند به سکوی جنگ علیه ایران تبدیل شوند و می‌دانند که تبعیت از آمریکا می‌تواند امنیت انرژی، زیرساخت‌های اقتصادی، بنادر و پروژه‌های توسعه‌ای آنها را به خطر بیندازد. ایران کماکان باید با حفظ ارتباط با این کشورها و اعمال دیپلماسی فعال، آنان را به اجرای طرح‌هایی برای تامین امنیت مشترک بدون حضور آمریکا، ترغیب نماید.

اگر هدف آمریکا از طرح دروازه آهنین، تنگ کردن محاصره به امید فرسایش اقتصادی و محدود کردن توان راهبردی ایران باشد، فعالیت مؤثر و خنثی‌کننده ایران نیز باید ترکیبی از سیاست خارجی، دیپلماسی و تقویت بازدارندگی باشد. در وهله اول، تقویت روابط اقتصادی با همسایگان دارای مرز زمینی و حوزه خزر به ویژه در زمینه‌های تجارت، ترانزیت و انرژی دارای اولویت است. در واقع، ایران باید همکاری اقتصادی با این کشورها را از سطح مبادلات مقطعی به همکاری‌های پایدار و راهبردی تبدیل کند.

طبعا ایجاد منافع اقتصادی مشترک می‌تواند انگیزه کشورهای همسایه را برای همراهی با سیاست‌های محدودکننده آمریکا کاهش دهد. در این رابطه ایران با اعمال دیپلماسی فعال، باید کشورهای همسایه را توجیه کند که محاصره اقتصادی و تشدید تنش، فقط به زیان ایران نیست و می‌تواند امنیت انرژی، تجارت و ثبات کشورهای همسایه را نیز تحت تأثیر قرار دهد. این قبیل همسایگان، با نگاه به تجربیات تلخ و زیانبار کشورهای خلیج فارس در همراهی با آمریکا باید به این جمع‌بندی برسند که هزینه اقتصادی حرکت در مسیر منافع آمریکا، بسیار سنگین خواهد بود.

قطعا در این مقطع، سیاست آمریکا و اسرائیل ایجاد اختلال در روابط ایران و کشورهای همسایه است و تهران باید با دقت عملیات روانی و رسانه‌ای واشنگتن و تل‌آویو را در پیرامون خود رصد کرده و با شناخت پشت صحنه‌ها، از اقدامات احساسی و تنش‌زا با همسایگان اجتناب ورزد. در وهله دوم، تقویت روابط اقتصادی با چین و روسیه باید به طور جدی در دستورکار باشد. این دو کشور از نظر اقتصادی و ژئوپلیتیکی ظرفیت مهمی برای کاهش فشار خارجی بر ایران دارند و روابط اقتصادی با این دو کشور بر مبنای قراردادهای بلندمدت، سرمایه‌گذاری‌های واقعی و منافع متقابل، می‌تواند گسترش یابد. در همین مسیر، حضور فعال ایران در ائتلاف‌های منطقه‌ای از جمله پیمان شانگهای و اتحادیه اوراسیا، در ناکامی طرح دروازه آهنین موثر خواهد بود.

در وهله سوم، اگر اقدامات آمریکا با بی‌اعتنایی به موازین حقوقی، موجب اختلال در تجارت با کشورهای ثالث شود، ایران می‌بایست از ظرفیت سازمان ملل، دیوان بین‌المللی دادگستری و سازوکارهای حقوقی تجارت بین‌المللی، برای اعمال فشار به آمریکا استفاده کند. بدیهی است در کنار فعالیت‌های خارجی، برنامه‌ریزی برای افزایش تاب‌آوری اقتصادی داخلی از طریق کاهش وابستگی بودجه به نفت، مبارزه با فساد و رانت، کاهش نوسانات ارزی، حمایت هدفمند از تولید داخلی و کاهش هزینه‌های غیرضروری نیز لازم است. این اقدامات و مقابله در مقابل فشار خارجی می‌تواند به تقویت احساس همبستگی ملی و افزایش مخالفت با سیاست‌های آمریکا منجر شده و طرح دروازه آهنین را با ناکامی مواجه سازد.