توانمندی فردی ملاک حمایت در طرح آتف؛ همکاری اجباری نیست

به گزارش ایرنا، مهدی ابطحی درباره وجوه تمایز طرح آزمایشگاه‌های تحقیقات فردی (آتف) نسبت به طرح‌های پیشین و سازوکار ارزیابی اثربخشی آن اظهار داشت: «یکی از تفاوت‌های اساسی این طرح با ساختارهای قبلی، تغییر رویکرد از تشکیل گروه‌های از پیش تعیین‌شده به شناسایی و تقویت توانمندی‌های فردی پژوهشگران است.»

تفاوت آتف با الگوهای قبلی

وی توضیح داد در الگوهای قبلی، گاهی حمایت از پژوهشگر به این شرط انجام می‌شد که چند نفر در قالب یک گروه کنار یکدیگر قرار بگیرند. برای مثال، اگر قرار بود گروهی پنج‌نفره تشکیل شود، افراد به هر ترتیبی در کنار هم قرار می‌گرفتند تا تعداد مورد نظر تکمیل شود؛ در حالی که چنین هم‌گروهی‌هایی از ابتدا شکننده بودند و لزوماً بر پایه توانمندی‌های واقعی و مکمل افراد شکل نمی‌گرفتند.

ابطحی ادامه داد در واقع، ساختارهای قبلی ابتدا هویت را به یک جمع با تعداد مشخص می‌دادند و افراد به‌صورت استقراضی وارد گروه‌ها می‌شدند؛ به این معنا که یک پژوهشگر برای تکمیل گروه مورد نیاز خود، همراهانی را به آن اضافه می‌کرد. این شیوه در همان آغاز حرکت با ضعف مواجه می‌شد، زیرا پیوند میان اعضا الزاماً بر مبنای توانایی و ظرفیت علمی آنها نبود.

معاون پژوهشی وزیر علوم با بیان اینکه در طرح آتف نقطه آغاز، توانمندی فردی محققان است، گفت در این طرح، ابتدا به افراد توانمند امکان فعالیت و حمایت داده می‌شود تا ظرفیت‌های علمی و پژوهشی آنها رشد کند و سپس پژوهشگران توانمند یکدیگر را برای انجام فعالیت‌های علمی برتر پیدا کنند. بنابراین، افراد ابتدا باید توانایی فردی خود را اثبات کنند و پس از آن می‌توانند به انتخاب خود در کنار یکدیگر قرار بگیرند.

وی افزود حتی اگر پژوهشگران نتوانند در قالب یک گروه مشترک فعالیت کنند، به دلیل برخورداری از توانمندی فردی و هویت مستقل پژوهشی، همچنان امکان حمایت از آنها وجود دارد. این در حالی است که در ساختارهای قبلی، حمایت‌ها بیشتر بر مبنای رسیدن به یک تعداد مشخص برای تشکیل گروه انجام می‌شد، نه لزوماً بر اساس توانایی افراد.

همکاری داوطلبانه به جای پیوند اجباری

ابطحی با اشاره به ظرفیت همکاری‌های بین‌رشته‌ای در این طرح اظهار داشت برای مثال، یک محقق برجسته در حوزه شیمی می‌تواند از حمایت برخوردار شود و در ادامه، اگر بخواهد با پژوهشگر برجسته‌ای در حوزه مکانیک که او نیز دارای هویت آزمایشگاهی است، فعالیت مشترکی انجام دهد، زمینه این همکاری فراهم می‌شود. تجربه نشان می‌دهد چنین همکاری‌هایی پایدارتر هستند، زیرا بر پایه توانمندی‌های اثبات‌شده و انتخاب خود پژوهشگران شکل می‌گیرند.

وی تأکید کرد: «پیوند اجباری در حوزه پژوهش، پیوند بسیار ضعیفی است» و یکی از تفاوت‌های اساسی طرح آتف با ساختارهای پیشین، فراهم کردن زمینه همکاری‌های داوطلبانه به جای تحمیل ترکیب‌های گروهی است.

سازوکار ارزیابی اثربخشی طرح آتف

معاون پژوهشی وزیر علوم در ادامه درباره سازوکار ارزیابی اثربخشی این طرح گفت برای ارزیابی اثربخشی، در وهله نخست به هویت و سابقه علمی افراد توجه می‌شود؛ یعنی افرادی که وارد این طرح می‌شوند، پیش از این نیز اثربخشی خود را در فعالیت‌های علمی و پژوهشی اثبات کرده‌اند.

ابطحی با تأکید بر اهمیت استمرار حمایت و پایش عملکرد پژوهشگران افزود استمرار حمایت یکی از ابزارهای ارزیابی است و عملکرد افراد به‌صورت مستمر پایش می‌شود. تجربه طرح‌های قبلی نشان داده است که اگر حمایت‌ها مورد ارزیابی و پایش قرار نگیرند، ممکن است فرد آن را صرفاً یک امتیاز یک‌باره تلقی کند و حتی منابع دریافتی را در مسیری غیر از هدف تعیین‌شده هزینه کند.

وی با اشاره به اینکه طرح‌های حمایتی پیشین از جمله کرسی‌های پژوهشی نیز با چنین ضرورتی مواجه بوده‌اند، توضیح داد برخی طرح‌های فردی از گذشته وجود داشته‌اند و همچنان نیز اجرا می‌شوند، اما اگر استمرار حمایت به ارزیابی عملکرد وابسته نباشد، ممکن است اثربخشی مورد انتظار محقق نشود.

ابطحی درباره فرمول پیش‌بینی‌شده برای ارزیابی عملکرد پژوهشگران گفت برای این منظور، فرمولی ارائه کرده است که در آن یک ضریب در نظر گرفته شده است. این ضریب می‌تواند از صفر تا یک متغیر باشد و ارزیابی عملکرد نیز الزاماً به‌صورت صفر و یک نیست؛ بلکه حالت طیفی دارد. برای مثال، اگر میزان موفقیت یک فعالیت کامل نباشد، ممکن است ضریب سه‌دهم به آن اختصاص پیدا کند.

وی خاطرنشان کرد به نظر او، پژوهشگران برای اینکه بتوانند در سال‌های بعد نیز از حمایت برخوردار شوند، باید اثربخشی فعالیت‌های خود را نشان دهند. در واقع، دریافت حمایت در سال آینده باید به میزان موفقیت و عملکرد فرد در سال قبل وابسته باشد.

معاون پژوهشی وزیر علوم برای توضیح این سازوکار به گرنت‌های دانشگاهی اشاره کرد و گفت در نظام گرنت دانشگاهی نیز همین رویکرد وجود دارد؛ یعنی یک استاد گرنت دریافت می‌کند، اما دریافت گرنت در سال بعد به میزان موفقیت و عملکرد او در سال گذشته وابسته است.