ضرورت آشنایی با کتاب و کتابخوانی در کودکی و نوجوانی

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، جعفر توزنده‌جانی؛ نویسنده و پژوهشگر ادبیات کودک و نوجوان اظهار داشت: گفت‌وگو با کودکان و نوجوانان می‌تواند شکل‌های مختلفی داشته باشد. یکی از راه‌ها این است که سراغ آنها برویم و با آنها صحبت کنیم، اما بسیاری از بزرگسالان با کودکان حرف می‌زنند ولی کمتر به حرف‌های آنها به معنای واقعی گوش می‌دهند و بیشتر حرف می‌زنند تا بشنوند.

گوش دادن به جای راهنمایی کردن

این نویسنده و پژوهشگر ادامه داد برای درک درست کودکان و نوجوانان نخستین کار این است که از جایگاه بزرگسالی پایین بیاییم و جهان را با نگاه آنها ببینیم. به گفته وی یکی دیگر از شیوه‌های موثر گفت‌وگو این است که با آنها به معنای واقعی زندگی کنیم؛ یعنی در کنارشان باشیم، آنها را درک کنیم و حتی بدون اینکه خودشان چیزی بگویند بفهمیم چه می‌گویند.

نویسنده کتاب «مردی که می‌خواست قطار بخرد» درباره گروه‌های آسیب‌پذیر در شرایط بحرانی گفت در بحران همه گروه‌های کودکان و نوجوانان ممکن است آسیب ببینند، هرچند نوع و میزان آسیب با توجه به شرایط زندگی و تجربه هر کودک متفاوت است و باید کوشید صدای آنها در فضای عمومی، از خانواده گرفته تا مدرسه و رسانه‌ها و فضای فرهنگی شنیده شود. وی ادامه داد بزرگسال بودن به این معنا نیست که تنها ما می‌توانیم راه‌حل ارائه بدهیم و گاهی راه‌حل‌های کودکان برای برون‌رفت از بحران از راه‌حل‌های بزرگسالان بهتر است. توزنده‌جانی نقد کرد که متاسفانه کمتر شاهد بوده‌ایم در هنگامه بحران صدای کودکان در جامعه شنیده شود و بزرگسالان به‌جای آنها تصمیم می‌گیرند.

کتاب مثل واکسن

این عضو هیات نظارت بر ضوابط نشر کتاب‌های کودکان و نوجوانان درباره نقش کتاب در آماده‌سازی ذهن کودکان برای گفت‌وگو درباره بحران گفت کتاب‌ها می‌توانند بسیار موثر باشند اما نباید فقط هنگام بحران سراغ کتاب رفت. وی با تشبیه کتاب به واکسن توضیح داد واکسن را معمولا فقط هنگام شیوع بیماری تزریق نمی‌کنند و در مورد کتاب هم باید در شرایط عادی فرهنگ کتاب و کتابخوانی را گسترش داد و با استفاده از نظر کارشناسان کتاب‌های مناسب را در اختیار کودکان قرار داد.

نویسنده رمان نوجوان «افسانه سه پادشاه» افزود وقتی کودک پیش از مواجهه با جنگ، سیل، زلزله یا بحران‌های دیگر کتاب‌هایی درباره این موضوعات می‌خواند، فرصت پیدا می‌کند آن موقعیت‌ها را بشناسد و این تجربه ممکن است در ذهنش باقی بماند و به او کمک کند موقعیت را بهتر درک کند. به گفته وی کتاب نمی‌تواند کودکان را در برابر بحران مصون کند اما می‌تواند به آنها کمک کند با شناخت و آمادگی بیشتری روبه‌رو شوند.

چگونه کتاب بهانه گفت‌وگو شود

توزنده‌جانی درباره معیارهای انتخاب کتاب مناسب گفت یک کتاب خوب باید به جهان کودکان نزدیک باشد و وقایع را از دید کودک روایت کند، به‌گونه‌ای که خواننده احساس کند همراه شخصیت به سفر می‌رود. وی افزود خواندن باید احساس همراهی و همدلی ایجاد کند که از طریق شخصیت‌پردازی مناسب، زبان حسی و عاطفی و رخدادهای منطقی و باورپذیر شکل می‌گیرد. وی ادامه داد داستان باید پایانی امیدوارکننده داشته باشد تا کودک احساس نکند هیچ راهی برای برون‌رفت وجود ندارد، هرچند این به معنای پایان‌های سطحی نیست.

وی گفت ترجیح می‌دهد فهرست ثابتی از کتاب‌ها ارائه ندهد چون انتخاب کتاب به سن، تجربه و نیاز هر کودک بستگی دارد و خود کودکان هم باید در انتخاب مشارکت کنند. توزنده‌جانی گفت: «کتاب باید راهی برای گفت‌وگو میان کودکان و نوجوانان با بزرگ‌ترها باشد.» وی باور رایج «اگر پدر و مادر کتاب بخوانند، کودک هم کتاب‌خوان می‌شود» را به‌طور مطلق قبول نداشت و پیشنهاد کرد والدین کتاب مورد توجه فرزند یا کتاب مناسب گروه سنی او را بخوانند و با طرح پرسش او را به گفت‌وگو دعوت کنند و اگر کودک مخالفت کرد به حرفش گوش دهند.

نویسنده کتاب «الله‌وردی خان، غلامی که سلطان شد» مهم‌ترین توصیه به والدین و مربیان در روزهای بحران را این دانست که به کودکان فرصت دهند حرف بزنند و به حرف‌هایشان گوش کنند، نه اینکه از ابتدا بخواهند آنها را راهنمایی کنند. وی گفت: «کتاب را فقط برای روزهای بحران نخواهیم.» و باید به‌جای پرسیدن اینکه چه چیزی یاد گرفته‌اند، از آنها خواست نظرشان را بگویند و درباره شخصیت‌ها حرف بزنند. به گفته وی اگر کودک احساس کند نظرش شنیده می‌شود، در روزهای دشوار راحت‌تر درباره نگرانی‌هایش حرف می‌زند.

سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» از بیست‌وسوم تا سی‌ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می‌شود.