بازخوانی تاریخ؛ صدام چگونه از اسکادهای ایران باخبر شد؟

ایران برای پاسخ به حملات موشکی عراق به دنبال راهی بود تا شهرهای مهم و مراکز نظامی و اقتصادی دشمن را از تیررس پاسخ خود خارج نکند. در آن مقطع، هنوز صنعت موشکی ایران در موقعیتی نبود که بتواند به‌تنهایی موشک بالستیک با برد متوسط تولید کند و تهیه موشک از خارج کشور به یکی از مسیرهای ضروری برای ایجاد توان بازدارندگی تبدیل شد.

یکی از کشورهایی که در این مسیر به کمک ایران آمد، لیبی معمر قذافی بود؛ حکومتی که روابطش با بغداد، برخلاف بسیاری از دولت‌های عربی، از همان ابتدای جنگ دوستانه نبود. ایرانی‌ها به سرعت مهندسی معکوس موشک‌های لیبیایی را شروع کردند و با بومی‌سازی توانستند موشک‌های اسکاد ایرانی را روانه بغداد کنند.

موشک ایرانی در قلب بغداد

سالم الجمیلی، افسر پیشین سازمان اطلاعات عراق، در روایت خود به اتفاقی در سال ۱۹۸۵ اشاره می‌کند؛ اصابت یک موشک اسکاد به ساختمان بانک مرکزی عراق در بغداد. کارشناسان نظامی عراق پس از بررسی بقایای موشک به این نتیجه رسیدند که با یک اسکاد ساخت شوروی مواجه‌اند، در حالی که از نگاه بغداد ایران در آن مقطع هنوز چنین موشکی را در زرادخانه عملیاتی خود نداشت.

بر اساس روایت الجمیلی، عراقی‌ها برای شناسایی منشأ موشک سراغ طرف شوروی رفتند و نتیجه بررسی‌ها، آن‌طور که این افسر اطلاعاتی نقل می‌کند، به لیبی ختم شد. این روایت در مقاله‌ای که الجزیره در دوم ژوئن ۲۰۲۵ درباره مناسبات صدام و قذافی منتشر کرد نیز بازتاب یافته است؛ نویسنده با استناد به کتاب خاطرات الجمیلی با عنوان «المخابرات العراقیة ۱۹۶۸-۲۰۰۳: أسوار وأسرار» (اطلاعات عراق؛ دیوارها و رازها) ماجرا را شرح داده است. باید میان اصل همکاری تسلیحاتی لیبی با ایران، که در منابع مستقل نیز تأیید شده، و جزئیات ماجرای بانک مرکزی تمایز گذاشت؛ برای بخش دوم فعلاً با یک روایت خاطراتی مواجهیم و سند فنی یا گزارش مستقل منتشرشده‌ای که تمام جزئیات آن را تأیید کند در دست نیست.

اصل تحویل اسکاد به ایران پشتوانه پژوهشی دارد. گزارش مؤسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی (IISS) در سال ۲۰۲۲ نشان می‌دهد ایران در سال ۱۹۸۴ هیئتی را برای تهیه موشک‌های اسکاد-بی به سوریه و لیبی فرستاد و نخستین محموله موشک‌های لیبیایی در سال ۱۹۸۵ به ایران رسید. همراه این محموله، گروهی از کارشناسان لیبیایی نیز برای راه‌اندازی و آموزش به ایران آمدند. برد این موشک‌ها با کلاهک هزار کیلوگرمی حدود ۲۸۰ کیلومتر بود؛ بردی که برای هدف قرار دادن بغداد از مواضع مناسب در خاک ایران کفایت می‌کرد.

گزارش پژوهشی دانشگاه دفاع ملی آمریکا نیز تأکید می‌کند که ایران در فاصله سال‌های ۱۹۸۵ تا ۱۹۸۷ برای تأمین اسکادهای ساخت شوروی به‌شدت به لیبی وابسته بود و از دانش فنی کارشناسان این کشور استفاده می‌کرد. این همکاری در شرایطی شکل گرفت که ایران در بازار جهانی تسلیحات با محدودیت‌های جدی روبه‌رو بود.

قذافی و صدام؛ از خصومت قدیمی تا جنگ نیابتی در چاد

اختلاف بغداد و طرابلس از زمان جنگ آغاز نشده بود. با روی کار آمدن معمر قذافی در سال ۱۹۶۹، عراق در ابتدا استقبال کرد و صدام حسین به طرابلس رفت، اما این نزدیکی دوام نداشت. قذافی تحت تأثیر اندیشه‌های جمال عبدالناصر خود را ادامه‌دهنده راه او می‌دانست و صدام نیز سودای رهبری جهان عرب را داشت. حمایت لیبی از مخالفان کرد حکومت عراق و حمایت هر طرف از مخالفان طرف مقابل، رابطه را به خصومت کشاند.

در میانه دهه ۱۹۸۰، چاد به یکی از میدان‌های رقابت در آفریقا تبدیل شده بود. حکومت قذافی از نیروهای متحد خود حمایت می‌کرد و با دولت حسین حبری، رئیس‌جمهور وقت چاد، بر سر نفوذ و منطقه مرزی، به‌ویژه نوار اوزو، درگیر بود. الجمیلی می‌گوید سازمان اطلاعات عراق مأمور شد مخالفان لیبیایی را که بخشی در چاد و گروهی در عراق بودند، سازماندهی کند.

طبق این روایت، بغداد با دولت حسین حبری مذاکره کرد و مقام‌های چادی با در اختیار گذاشتن یک اردوگاه موافقت کردند. مخالفان لیبیایی آموزش نظامی دیدند، افسران عراقی مسئول آموزش بودند و سلاح از عراق منتقل می‌شد. او از پروازهای مستقیم از پایگاه هوایی الرشید بغداد به فرودگاه انجامنا برای انتقال تجهیزات سخن می‌گوید و طارق عزیز، معاون وقت نخست‌وزیر عراق، را مسئول هماهنگی سیاسی پرونده معرفی می‌کند. درباره جزئیات این عملیات بدون اسناد مستقل نمی‌توان با قطعیت سخن گفت، هرچند گزارش‌های تاریخی حضور گروه‌های مخالف قذافی در چاد را تأیید می‌کنند.

در بخش دیگری از خاطرات، به حمله مخالفان لیبیایی علیه واحدهای ارتش لیبی در چاد اشاره شده است؛ درگیری‌ای که در روایت او با فرماندهی خلیفه حفتر، افسر ارتش لیبی، همراه بود و به عقب‌نشینی آنان انجامید. حفتر بعدها پس از شکست نظامی لیبی در سال ۱۹۸۷ به اسارت نیروهای چادی درآمد و سپس از قذافی جدا شد. گزارش تحقیقی سازمان دیده‌بان حقوق بشر درباره حکومت حسین حبری نیز به حمایت‌های خارجی از مخالفان قذافی و شکل‌گیری نیروی موسوم به «کنتراهای لیبیایی» اشاره می‌کند، اما این گزارش عمدتاً به سال‌های پایانی دهه ۱۹۸۰ می‌پردازد.

به روایت الجمیلی، فشار فعالیت مخالفان سرانجام قذافی را به مذاکره محرمانه کشاند و احمد قذاف‌الدم را به بغداد فرستاد. در طرف عراقی، فاضل البراک، رئیس سازمان اطلاعات، و حسین کامل حضور داشتند. آنچه از توافق نقل می‌شود این است: عراق حمایت از مخالفان مسلح لیبی را متوقف کند و طرابلس نیز کمک‌های نظامی به ایران را کنار بگذارد.

از اسکاد وارداتی تا تصمیم برای خودکفایی موشکی

موشک‌های اسکاد-بی لیبیایی نخستین امکان عملیاتی جدی را در اختیار ایران قرار دادند، اما وابستگی به کارشناسان خارجی مشکلاتی ایجاد کرد. گزارش IISS تصریح می‌کند که متخصصان لیبیایی به‌تدریج تمایل کمتری به اجرای عملیات پرتاب داشتند و سرانجام ایران به همکاری با کره شمالی روی آورد و نخستین محموله موشک‌های این کشور در ژوئیه ۱۹۸۷ به ایران رسید. در ادامه با کمک فنی کره شمالی، خط تولید موشک‌های اسکاد-بی در ایران شکل گرفت و تولید انبوه آن در سال ۱۹۹۳ آغاز شد.

در کنار روایت الجمیلی، خاطره دیگری نیز درباره واکنش صدام نقل می‌شود که بیشتر رنگ‌وبوی روایت شفاهی دارد؛ گفته می‌شود صدام در جمع فرماندهان با یک دست قرآن و در دست دیگر مقداری خاک از حاضران خواست سوگند بخورند اجازه ندهند ایران بار دیگر موشکی شلیک کند. درباره تونل‌ها، مشکلات تعمیر سکوها و این سوگند در منابع پژوهشی بررسی‌شده سند مستقلی پیدا نمی‌شود.

تهران از لیبی موشک گرفت؛ بغداد در چاد برای قذافی دردسر ساخت. جنگی که در مرزهای ایران و عراق جریان داشت، به صحرای آفریقا هم رسید.