شریعتی و شاندل؛ نگاهی تازه با الهام از ماهی سیاه کوچولو
بحث «شاندل»، عنوان تخیلی دکتر علی شریعتی، با مناظره دکتر موسی غنینژاد و دکتر بیژن عبدالکریمی و انتشار شماره تازه مجله آگاهینو بار دیگر مطرح شده و یادداشتی تازه آن را محکی برای مخاطبان دانسته است.

به گزارش تبریز فوری به نقل از عصر ایران، بحث «شاندل» ـ عنوانی تخیلی که دکتر علی شریعتی برای بیان پارهای نظرات خود برگزیده بود ـ هر چند تصور میشد فرونشسته، اما دکتر موسی غنینژاد در مناظره با دکتر بیژن عبدالکریمی نشان داد همچنان بر آن است هر چه کاسهکوزه بعد از انقلاب 57 را بر سر شریعتی بشکند که یک سال قبل از انقلاب از دنیا رفته است.
جدای مناظره اخیر که مورد نقد احمد زیدآبادی هم قرار گرفته، شماره تازه مجله آگاهینو به مدیریت و سردبیری محمد قوچانی هم این بحث را بار دیگر به کانون مباحثات فضای مجازی و شبکههای اجتماعی بازگردانده است، به گزارش عصر ایران مقاله حاضر اما از زاویهای به موضوع نگریسته که تا به حال کسی اینگونه به آن ورود نکرده بود.
نویسنده این یادداشت، روفیا عابدی، احتمال داده دکتر شریعتی در حال محک جامعه بوده و میخواسته ببیند از میان مخاطبان عام و خاص کسی متوجه میشود که شاندل به معنی شمع در واقع خود اوست یا نه و چرا هیچکس نپرسید شاندل کیست؟
شاندل؛ امنیت و نام مستعار
ماجرا از زمانی آغاز نشد که دکتر موسی غنینژاد که قاعدتا معنای کلمه فرانسوی شاندل را از پیش میدانسته با تأخیر بسیار به نقد دکتر علی شریعتی پرداخت که چرا برخی سخنان خود را به فیلسوفی نسبت میدهد که وجود خارجی نداشته و شاندل یا شمع در واقع خود او بوده است. بلکه ماجرا از زمانی آغاز شد که علی شریعتی برای امنیت خود به نامی پناه برد و با رنج فراوان شمعی را برافروخت اما کسی از نور این شمع هم مسیر اندیشه او را نیافت.
در این یادداشت آمده است اینکه بسیاری از هنرمندان برای خود نام مستعار میسازند عجیب و جدید نیست و تقریبا همه شعرا نام مستعار دارند و شریعتی را بیشتر باید در چارچوب ادبیات فهم کرد. در گذشته زنان هنرمند هم با نام مردان فعالیت میکردند و نقاشان زن در قرون وسطا با نام یک مرد تابلوهای خود را میفروختند. حتی در دوره معاصر هم جوآن رولینگ ـ خالق هری پاتر ـ برای آنکه اثر او با اقبال عمومی روبرو شود خود را در پشت نام جی کی رولینگ پنهان کرد.
در ادامه این پرسش مطرح شده که چرا برخی نویسندگان به اسامی دیگر پناه میبرند و آمده است شاید برای امنیت خود یا حفاظت از خانواده ناچار از نقابی ناشناس شده باشد. احتمالا گفته خواهد شد کار شریعتی فراتر از نام مستعار بلکه نسبت دادن برخی افکار به فردی غیرواقعی است ولی شاید این هم به خاطر احساس ناامنی بوده باشد. یادمان باشد او سالها در تقابل و حتی گریز از دست ساواک بود تا جایی که برای بیرون کشیدن او از مخفیگاه، پدرش را عملا به گروگان گرفته بودند.
چرا هیچکس نپرسید شاندل کیست؟
ریشه این قضیه در دو موضوع جستوجو شده است: اول احساس ناامنی و دیگری نوعی آزمودن مخاطبان. او در وضعیتی گرفتار شده بود که ناچار بود به خاطر رهایی از سانسور برخی از عقاید خود را به شخصیتی فرضی منتسب کند اما پرسش مهمتر این است که چرا مخاطبان همان زمان هیچگاه نپرسیدند شاندل کیست؟ در حالی که چه برای مخاطبان عام و چه خاص باید این کنجکاوی را برمیانگیخت تا به آثار فرد ادعایی مراجعه و راستیآزمایی کنند ولی تا مدتها هیچ نشانهای دیده نمیشود.
در این یادداشت تاکید شده این قضیه کشف آقای غنینژاد هم نیست و در سالهای اول بعد از مرگ او این تردید شکل گرفته بود و راز از پرده بیرون افتاد. در همان زمان خود او اما هیچکس نه گفت و نه نوشت و نه شک کرد. فرض اول این است که میدانستند شاندل یعنی شمع و جدای استعاره آشنای شمع در ادبیات فارسی سرواژه سه کلمه است: شریعتی، مزینانی، علی ولی شرایط او را درک میکردند و به روی خود نمیآوردند. دوم آنکه نمیدانستند و در این صورت آیا نباید از خود او میپرسیدند یا جایی طرح میکردند؟
بگذارید اینگونه بگویم که شریعتی حرفها و در واقع دردها و عقاید خود را همچون قصه «ماهی سیاه کوچولو» برای هزاران نفر تعریف میکند، بارها و بارها چنان که ماهی پیر در آن داستان برای 1000 ماهی قصه میگوید. تنها یک ماهی بیدار میماند و به دریا و به مسیر مبارزه ماهی کوچولو فکر میکند. شریعتی هم به زندان میافتد، ۱۸ ماه انفرادی را تحمل میکند و در نهایت چارهای جز ترک میهن برای او باقی نمیماند. در غربت از دنیا میرود و در خاک سرزمین مادری آرام نمیگیرد اما باز حتی یک نفر نمیپرسد شاندل کیست و چه کتابهایی دارد.
شمعی برای بیدارباش
در این یادداشت پرسیده شده چرا برای جامعهای که به شریعتی و عقاید او علاقهمند شده بود و حتی در دورهای پنهانی کتابهایش را به هم امانت میدادند، شاندل به معنی شمع علامت سوال نشد؟ چرا آقای غنینژاد در آن زمان این پرسش را درنینداخت و چرا اینگونه نگاه نکنیم که شریعتی جامعه را خوابزده میدانست و میخواست به لطایفالحیل بیدار کند و شاندل هم محک بود و هم شیپوری برای بیدارباش؟
چنان که شاملو تهمتهای فراوان به سبب نطق فردوسی را به جان خرید تا سنگی به فضای راکد بیندازد و ذهنها را معطوف به نقد سنت کند. اگرچه در انتخاب مثال خطا کرد ولی دنبال مجادله با فردوسی نبود چون خود او به زبانی میبالید که فردوسی از مرگ آن جلوگیری کرده بود. در این قضیه هم شاندل برای شریعتی یک ابزار و یک مثال و استعاره بود. اگر تاریکی در کار نبوده و همهچیز گل و بلبل بوده و آقای غنینژاد قایل به این است که استبدادی در آن دوره نیست تا نیازی به شمع و روشنا باشد همین را بگوید.
در کیفرخواستی که آقای غنینژاد علیه علی شریعتی صادر کرده دو نکته متمایز دانسته شده است: اولی انتساب سخنانی به شاندل در حالی که وجود خارجی نداشته، حال آنکه اگر اسم مستعار خود شریعتی بوده در واقع وجود داشته است؛ مانند چنین گفت زرتشت نیچه که سخن نیچه است نه زرتشت و هیچکس نگفته نیچه شیاد بود. دومی اینکه شریعتی ولو در خرداد 56 از دنیا رفته باشد باید پاسخگوی تمام اتفاقات بعد باشد. این یادداشت اما قصد بسط این دو موضوع را ندارد.
در پایان آمده است شاید شریعتی به دنبال ماهی سیاه کوچولویی بوده که بخواهد راهی به دریای آزاد بیابد؛ یا با جدی گرفتن شاندل و باور به او و یا با جدی نگرفتن شاندل و پرسش درباره او. اگر همهجا نور و روشنایی بود شمع شریعتی چگونه میتوانست مردمان را منحرف کند؟ اگر نبود و او به اندازه شمع نوری برافروخت چرا باید سرزنش شود؟ علی شریعتی اگر در 43 سالگی از دنیا نرفته بود چند روز دیگر در دوم آذر 93 ساله میشد.
منبع: www.asriran.com

تصاویر جدید الهه شهپرست با استایل کلاسیک و رسمی





