شبکه برق ایران؛ از آسیبپذیری تا پایداری و بازیابی
ناترازی برق در تابستان امسال از حدود ۲۰ هزار مگاوات به حدود ۱۰ هزار مگاوات کاهش یافته است، اما محدودیت تولید، رشد مصرف و وابستگی به گاز همچنان از چالشهای اصلی شبکهاند.

به گزارش تبریز فوری به نقل از عصر ایران، برق فقط یک کالای مصرفی نیست؛ زیرساختی حیاتی برای زندگی روزمره، فعالیت اقتصادی، سلامت و امنیت جامعه است و اختلال گسترده در شبکه برق میتواند بهسرعت بخشهای دیگر را نیز تحت تأثیر قرار دهد. در ایران، محدودیت تولید، رشد مصرف و وابستگی نیروگاهها به سوخت، از مهمترین چالشهای داخلی این شبکهاند.
به گزارش عصر ایران، ماشاالله تابعجماعت، معاون وزیر نیرو، در گفتوگو با خبرنگاران که خبرگزاری مهر در ۱۹ آبان ۱۴۰۵ منتشر کرد، اعلام کرد ناترازی برق در تابستان امسال از حدود ۲۰ هزار مگاوات در سالهای گذشته به حدود ۱۰ هزار مگاوات کاهش یافته است. این بهبود مهم است، اما به معنای برطرفشدن مشکلات ساختاری نیست.
بر اساس گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا در اکتبر ۲۰۲۴، حدود ۸۵ درصد برق ایران در سال ۲۰۲۲ از گاز طبیعی تولید شده بود؛ وابستگیای که در زمان کمبود گاز میتواند تأمین برق را با مشکل روبهرو کند.
در کنار چالشهای داخلی، جنگ و حمله به زیرساختها نیز میتواند شبکه برق را با خسارتهایی فراتر از کمبود معمول تولید مواجه کند. بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی، حملات روسیه در سال ۲۰۲۴ حدود ۹ گیگاوات از ظرفیت تولید برق اوکراین را از بین برد. همچنین خانوارهای اوکراینی در سال ۲۰۲۵ در مجموع ۱٬۹۵۱ ساعت، معادل حدود ۸۱ روز تجمعی، خاموشی را تجربه کردند.
این تجربه نشان میدهد حتی شبکهای با ظرفیت تولید قابل توجه نیز در برابر تخریب زیرساختها آسیبپذیر است. بنابراین مسئله فقط تولید برق بیشتر نیست؛ بلکه توان شبکه برای تحمل اختلال، حفظ خدمات حیاتی و بازگشت سریع به شرایط عادی نیز اهمیت دارد.
افزونگی، حفاظت و امنیت سایبری
تهدیدهای شبکه برق میتوانند از کمبود سوخت و خرابی تجهیزات تا سیل، زلزله، حملات فیزیکی و سایبری را دربرگیرند. نخستین اقدام، افزونگی و مسیرهای جایگزین است؛ اگر یک خط انتقال، ترانسفورماتور یا پست از مدار خارج شود، وجود مسیرها و تجهیزات جایگزین کمک میکند برق از راه دیگری منتقل شود. در فنلاند و سوئیس، این معیار تضمین میکند خروج یک تجهیز به اختلال گسترده منجر نشود. شرکت شبکه برق سوئیس این وضعیت را هر پنج دقیقه با محاسبات خودکار ارزیابی میکند.
اقدام دوم، حفاظت فیزیکی و الکتریکی است. رلههای حفاظتی، کلیدها و تجهیزات قطعکننده باید هنگام بروز خطا، بخش آسیبدیده را سریع و درست جدا کنند. بازبینی و آزمایش منظم این تجهیزات، در کنار حفاظت از پستها، کنترل دسترسی، دوربینهای نظارتی و سامانههای اطفای حریق، احتمال گسترش حادثه را کاهش میدهد.
اقدام سوم، امنیت سایبری و تداوم کنترل است. جداسازی شبکههای اداری از سامانههای صنعتی، محدودکردن دسترسی کاربران و تهیه نسخه پشتیبان امن، احتمال اختلال سایبری را کاهش میدهد. در کنار آن، باید راههایی برای پایش و کنترل شبکه در صورت از دسترس خارجشدن سامانههای اصلی وجود داشته باشد.
امنیت سوخت، تولید پراکنده و ذخیرهساز
وابستگی بالای تولید برق ایران به گاز طبیعی، تأمین سوخت را به یکی از حلقههای حساس شبکه تبدیل کرده است. تنوع سوخت، ذخیره سوخت مایع در نیروگاههای واجد شرایط و هماهنگی برنامهریزیشده میان بخش برق و گاز میتواند در دورههای کمبود گاز، از کاهش تولید جلوگیری کند.
نیروگاههای خورشیدی کوچک، باتریها و ریزشبکهها میتوانند برق را در نزدیکی محل مصرف تولید و ذخیره کنند و هنگام اختلال شبکه، به تأمین برق مراکز حیاتی کمک کنند. بر اساس تحلیل این نویسنده از دادههای ساتبا، ظرفیت نیروگاههای تجدیدپذیر ایران تا ۳۱ شهریورماه ۱۴۰۵ به ۶ هزار و ۱۵۰ مگاوات رسیده بود. این نیروگاهها طی شش ماه منتهی به آن تاریخ، ۴ میلیون و ۵۵۰ هزار مگاواتساعت برق تولید کردند که سهم نیروگاههای خورشیدی ۳ میلیون و ۲۲۰ هزار مگاواتساعت بود.
با این حال، اطلس منابع تجدیدپذیر آژانس بینالمللی انرژیهای تجدیدپذیر نشان میدهد در ۵۶ درصد مساحت ایران، هر کیلووات ظرفیت خورشیدی امکان تولید سالانه ۱۶۰۰ تا ۱۸۰۰ کیلوواتساعت و در ۳۱ درصد دیگر، ۱۸۰۰ تا ۲۰۰۰ کیلوواتساعت برق دارد. گسترش نیروگاههای خورشیدی، تولید پراکنده و ذخیرهسازها میتواند فشار بر شبکه سراسری را کاهش دهد. مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان نیز با تأکید بر بهینهسازی مصرف انرژی، مکمل این مسیر است.
مدیریت مصرف، پایش و بازیابی شبکه
جابهجایی مصرف صنایع از ساعتهای اوج، پاسخگویی بار و مدیریت مصرف میتواند فشار بر شبکه را کاهش دهد، اما جایگزین توسعه تولید و انتقال نیست. بیمارستانها، مراکز آبرسانی و مخابرات باید مولدهای اضطراری و سوخت کافی داشته باشند و اولویت تأمین برق این مراکز مشخص باشد.
شبکه برق باید در هر لحظه از نظر ولتاژ، فرکانس و میزان بار تحت نظر باشد. حسگرهای پیشرفته میتوانند تغییرات را با سرعت و دقت بیشتری ثبت کنند و به مرکز کنترل هشدار دهند که کدام بخش شبکه در آستانه اختلال قرار دارد.
اگر مرکز کنترل اصلی یا سامانههای رایانهای آن از کار بیفتند، ادامه بهرهبرداری شبکه دشوار میشود. گزارش مشترک کمیسیون فدرال تنظیم انرژی آمریکا و شرکت آمریکای شمالی قابلیت اطمینان برق، منتشرشده در ۹ ژوئن ۲۰۱۷، برنامه بازیابی هشت بهرهبردار برق را در شرایط از دسترفتن سامانههای کنترل و نظارت بررسی کرد و بر ارتباطات جایگزین، نیروی انسانی آماده، برق پشتیبان و تمرین بازیابی بدون سامانههای اصلی تأکید داشت.
در آمریکا، برنامه کمک متقابل شرکتهای برق، امکان اعزام نیروهای متخصص و تجهیزات از مناطق آسیبندیده به مناطق حادثهدیده را فراهم میکند. انجمن مؤسسههای برق آمریکا این سازوکار را مشارکتی داوطلبانه میان شرکتها معرفی میکند. همکاری سازمانیافته میان شرکتهای برق و پیمانکاران داخلی میتواند ظرفیت پاسخگویی کشور را تقویت کند.
تجربه کشورها نشان میدهد هرکدام بر بخشی از مسئله تمرکز کردهاند: اوکراین اهمیت حفاظت از زیرساختها را آشکار کرده است؛ سوئیس بر پایش مستمر و امنیت بهرهبرداری تکیه دارد؛ آمریکا تجربههایی در بازیابی بدون سامانههای اصلی کنترل و کمک متقابل شرکتها ارائه کرده است. قدرت شبکه برق صرفاً با مگاوات تولیدی سنجیده نمیشود؛ بلکه با توان آن در مهار اختلال، حفظ خدمات حیاتی و بازگرداندن سریع برق سنجیده میشود.
منبع: www.asriran.com

تشکیل پرونده برای متخلفان ارزی و بررسی شرکتهای دولتی




