سنگ‌نوشته تخت‌خان ایلام نیازمند مرمت فوری؛ پاک‌سازی آغاز می‌شود

به گزارش ایرنا، صخره‌های بانروشان در دل رشته‌ کوه‌های زاگرس، میزبان سندی سنگی است که جدا از اثر هنری، «قانون اساسی محلی» و تبارنامه سیاسی ایلام در دوران قاجار به شمار می‌رود.

سنگ‌نوشته «تخت‌خان» در دامنه‌ کوه «شاه‌نخجیر» سال ۱۳۲۵ هجری قمری به فرمان غلامرضاخان ابوقداره آخرین والی و حکمران پشتکوه در دوره قاجار به شکل متوازی‌الاضلاع بر بستر صخره‌ای تراشیده شده است. این سنگ‌نوشته تاریخی مجموعه‌ای منسجم از آگاهی‌های تاریخی، تبارشناسی و گزارش‌های عمرانی دوران قاجار است.

یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهد این اثر ۱۹۰ در ۱۴۵ سانتی‌متری، با هدف تثبیت مشروعیت سیاسی و مذهبی خاندان والیان و ثبت دقیق دستاوردهای عمرانی آنان در روزگار آشوب‌های مرزی بر روی سنگ حک شده است. این سنگ‌نوشته مهم‌ترین سند مکتوب از تاریخچه‌ حکمرانی و اقدام‌های عمرانی در پشتکوه به شمار می‌رود.

پیشینه و ویژگی‌های سنگ‌نوشته تخت‌خان

بررسی‌های فنی نشان می‌دهد که سنگ‌تراشان دوره قاجار برای پدید آوردن این اثر، ابتدا حدود دو سانتی‌متر از سطح ناهموار صخره را با ابزارهای دستی تراشیده‌اند تا بستری هموار و آماده برای خوش‌نویسی فراهم شود.

خط به کار رفته در این اثر، نستعلیق با گرایش به شیوه‌ شکسته است که با ظرافتی خیره‌کننده توسط «میرزا عبدالحسین‌خان رشنویی» (مقرب‌الخاقان) نگاشته شده است. حروف به صورت برجسته و با رعایت توازن و تقارن هندسی حکاکی شده‌اند، به گونه‌ای که حتی پس از گذشت ۱۲۳ سال، پویایی و زندگی در رقص خطوط آن جاری است. «رضاقلی حجار» با مهارت تمام، این واژگان را بر سنگ جان بخشیده است.

این سنگ نبشته که با خط نستعلیق و شیوه‌ برجسته‌کاری نگاشته شده، طول ۱۹۰ سانتی‌متری و پهنایی ۱۴۵ سانتی‌متری دارد و جزئیات دقیقی از شجره‌نامه‌ والیان ایلام را در دل خود جای داده است.

در متن این اثر، نام والیان آن روزگار از جمله «اسماعیل‌خان» (سفیر ایران در استانبول)، «حسن‌خان» (والی پیشکوه و پشتکوه) و «حسینقلی‌خان» به چشم می‌خورد که بر پایه داده‌های تاریخی، بسیاری از آنان در نجف اشرف و کربلا به خاک سپرده شده‌اند، موضوعی که نشان‌دهنده‌ پیوندهای عمیق مذهبی مردمان این دیار با عتبات عالیات است.

افزون بر تبارشناسی، این سنگ‌نوشته کارنامه‌ای از فعالیت‌های مدنی دوران غلامرضاخان والی است. حفر قنات‌های مهم مانند «سرداریه» به دست استادکاران اصفهانی، ساخت قلعه و حمام در «حسین‌آباد» (ایلام کنونی) و ایجاد نخلستان‌ها و باغ‌های گسترده، از جمله مواردی است که بر پیشانی صخره‌ بانروشان نقش بسته‌ است. این سنگ نبشته در واقع، گزارشی شفاف از مدیریت منابع آب و توسعه‌ شهری در بیش از یک سده پیش است.

سنگ‌نوشته تخت‌خان که در ۱۷ اسفندماه سال ۱۳۸۱ به شماره‌ی ۷۹۹۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است، روایتی سنگی از پیوند میان حاکمیت محلی و آبادانی منطقه است.

هشدار درباره رسوبات و آسیب‌های محیطی

اما سنگ نوشته «تخت‌خان» این روزها با پدیدار شدن لکه‌های سپید و رسوبات محیطی، حال و روز خوشی ندارد و نیازمند توجه فوری کارشناسان برای مرمت و بازسازی است. انتشار عکس‌هایی در فضای مجازی که نشان‌دهنده‌ نشست رسوبات آهکی و لکه‌هایی شبیه به ملات بر رویه این اثر ارزشمند است، موجی از نگرانی را میان دوست‌داران میراث فرهنگی برانگیخت.

برپایه‌ بازدیدهای میدانی کارشناسان، عوامل آب و هوایی و نفوذ نم ناخواسته در شکاف‌های صخره، سبب پدید آمدن این لایه‌های رسوبی شده که در صورت نپرداختن به پاک‌سازی علمی، می‌تواند به بافت سنگ و خطوط ظریف کتیبه آسیب‌های جبران‌ناپذیری وارد کند.

برنامه مرمت و نقش مردم در حفاظت

در پی این گزارش‌ها، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان ایلام به همراه تیم حفاظت و کارشناسان مرمت از محل اثر بازدید کرد. فرزاد شریفی با تایید لزوم پاک‌سازی فوری، اعلام کرد که گزارش‌های کارشناسی حاکی از وجود لکه‌های ناشی از ملات یا خاک‌سنگ بر رویه این سنگ‌نوشته است.

وی افزود: «برنامه‌ مدونی برای مرمت و نجات‌بخشی این اثر ملی تدوین شده و از هفته‌ جاری، عملیات زدودن زنگارها و رسوبات محیطی با روش‌های علمی آغاز می‌شود تا اصالت این سند تاریخی حفظ گردد.»

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان ایلام یادآور شد: «با هماهنگی وزارت‌خانه، عملیات پاک‌سازی و مرمت علمی اثر با بهره‌گیری از کارشناسان کارآزموده آغاز می‌شود.» شریفی گفت: «این اقدام با هدف زدودن زنگارهای محیطی و پاسداری از خطوط برجسته‌ کتیبه انجام می‌شود تا هیچ‌گونه گزندی به اصل سنگ وارد نشود.»

کارشناسان بر این باورند که پاسداری از تخت‌خان، افزون بر حفظ اثری تاریخی، صیانت از حافظه‌ تاریخی یک دوره حکومت در پهنه‌ زاگرس است.

منطقه‌ بانروشان و پیرامون سنگ‌نوشته‌ تخت‌خان از دیرباز تا کنون به دلیل سایه‌سار درختان بلوط، چشمه‌های فصلی و دسترسی آسان در مسیر ایلام به مهران و عراق یکی از مهم‌ترین تفرجگاه‌های بومیان و گردشگران بوده است اما این هم‌نشینی هفتگی انسان و تاریخ، نیازمند بازنگری در فرهنگ پاسداری از میراث کهن است.

تخت‌خان سندی زنده از زیست‌بوم و تاریخ ایلام به شمار می‌رود، با این همه، قرارگیری این اثر در یکی از شلوغ‌ترین کانون‌های تفریحی استان، آن را در معرض آسیب‌های مستقیم رفتاری قرار داده است. کارشناسان بر این باورند که بهترین و پایدارترین سامانه‌ حفاظتی، آگاهی‌بخشی به مردمی است که روزهای تعطیل خود را در کنار این اثر تاریخی سپری می‌کنند.

پژوهشگران حوزه‌ میراث فرهنگی تأکید دارند که هم‌جواری تفرجگاه با این اثر ملی، رعایت نکته‌های زیست‌محیطی و مراقبتی ویژه‌ای را از سوی خانواده‌ها می‌طلبد. برافروختن آتش، پدیده‌ ناپسند یادگاری‌نویسی و یا خط‌اندازی با اشیای نوک‌تیز، پاشیدن رنگ یا اسپری بر دیواره‌ها، آسیبی جبران‌ناپذیر به این شناسنامه‌ تاریخی وارد کرده و هرگونه استفاده از مواد شیمایی، سبب نفوذ رطوبت و نمک در بافت سنگ شده و پوسته‌پوسته شدن کتیبه را شتاب می‌بخشد.

پراکنده ساختن زباله‌ها به ویژه پلاستیک و مواد اسیدی در حاشیه و پای اثر، چهره‌ تفرجگاه را مخدوش کرده و به فرسایش خاک پیرامون صخره دامن می‌زند. حفاظت فیزیکی از سوی یگان حفاظت، شرطی لازم است اما به تنهایی کافی نیست و هنگامی که مردم این اثر را بخشی از هویت خانوادگی و شناسنامه‌ سرزمینی خود بدانند، خودشان به بهترین نگاهبانان آن تبدیل می‌شوند.

آگاهی دادن به کودکان درباره‌ ارزش این سنگ‌نوشته‌ی ۱۲۰ ساله، گزارش دادن هرگونه رفتار نامتعارف یا آسیب‌رسان به سامانه‌های مردمی میراث فرهنگی، و گسترش فرهنگ «دیدن و آسیب نرساندن»، نقشی سرنوشت‌ساز در بقای تخت‌خان دارد. تخت‌خان هدیه‌ای از روزگار کهن است که تا به امروز در امان مانده و به دست ما رسیده بنابراین لذت بردن از طبیعت سرسبز بان‌روشان نباید به بهای آسیب دیدن این یادگار تاریخی تمام شود.

با توجه به موقعیت این اثر در مسیر اصلی گردشگری و راه زائران اربعین، بهسازی پیرامونی و ایجاد پوشش‌های حفاظتی استاندارد می‌تواند از تکرار آسیب‌های ناشی از عوامل محیطی و انسانی جلوگیری کند تا این لوح ماندگار، همچنان به عنوان نگین آثار تاریخی شهرستان مهران بدرخشد.