سجیل؛ موشک بالستیک دومرحلهای ایران با پیشران سوخت جامد
سجیل موشک بالستیک دومرحلهای ایران با پیشران سوخت جامد در هر دو مرحله است که در رده موشکهای بالستیک میانبرد قرار میگیرد و برد اعلامشده آن حدود ۲ هزار کیلومتر است. این موشک نخستین بار در آبان ۱۳۸۷ در یک آزمایش پروازی به نمایش درآمد.

به گزارش تبریز فوری به نقل از تابناک، سجیل، موشک بالستیک دومرحلهای با پیشران سوخت جامد در هر دو مرحله، یکی از نقاط مهم در مسیر توسعه فناوری موشکی ایران به شمار میرود. به گزارش تابناک، اهمیت این سامانه فقط در برد اعلامشده آن خلاصه نمیشود؛ ترکیب پیشران سوخت جامد، ساختار دومرحلهای، قابلیت استقرار متحرک و تلاش برای توسعه سامانه هدایت و کنترل متناسب با یک موشک بالستیک میانبرد، آن را به یک گام فناورانه متمایز تبدیل کرده است.
هر بررسی از صنعت موشکی ایران باید از سالهایی آغاز شود که کشور برای تأمین موشکهای مورد نیاز خود به خارج وابسته بود. جنگ ایران و حزب بعث حاکم بر عراق، بهویژه حملات موشکی عراق به شهرهای ایران، نشان داد کشوری که برای تأمین ابزار دفاعی خود به تصمیم دیگران وابسته باشد، در لحظه بحران با محدودیت جدی روبهرو میشود. ایران در آن سالها با خرید موشکهای اسکاد و استفاده از ظرفیتهای خارجی نیاز فوری خود را پاسخ میداد، اما خرید موشک جای طراحی، تولید، تعمیر و توسعه بومی را نمیگرفت. هدف، تبدیل ایران از مصرفکننده موشک به کشوری با توان طراحی و ساخت سامانههای موشکی در داخل بود.
سوخت جامد در هر دو مرحله: گامی فراتر از تغییر نوع پیشران
این مسیر یکشبه طی نشد. ابتدا تجربه استفاده از موشکهای وارداتی به دست آمد، سپس ساخت و توسعه نمونههای بومی در دستور کار قرار گرفت. موشکهای خانواده شهاب و زلزال، هرکدام بخشی از این تجربه را شکل دادند، اما محدودیت فناوری پیشران همچنان وجود داشت. در موشکهای سوخت مایع، سوخت و اکسیدکننده بهصورت جداگانه نگهداری میشوند و برای انجام فرایند احتراق باید در سامانه پیشران با یکدیگر ترکیب شوند. این خانواده سابقه طولانی در برنامههای موشکی جهان دارد و ایران نیز در نسلهای مختلف موشکهای خود از این فناوری استفاده کرده است. اما آمادهسازی موشک پیش از پرتاب میتواند زمانبر باشد، تجهیزات زمینی بیشتری نیاز دارد و عملیات سوختگیری بخشی از فرایند پرتاب است. این عوامل در میدان نبرد اهمیت پیدا میکنند؛ چون سامانهای که مدت بیشتری در موقعیت آمادهسازی باقی بماند، ممکن است فرصت بیشتری برای شناسایی و هدف قرار گرفتن در اختیار طرف مقابل قرار دهد.
در پیشران سوخت جامد، سوخت در ساختار موتور قرار دارد و پیش از هر پرتاب به عملیات سوختگیری در محل نیاز نیست. این ویژگی به افزایش آمادگی، سادهتر شدن بخشی از فرایند نگهداری و تسهیل جابهجایی سامانه کمک میکند. البته سوخت جامد به معنای برتری مطلق در تمام شاخصها نیست. طراحی و تولید موتورهای بزرگ سوخت جامد، کنترل کیفیت و اطمینان از عملکرد پایدار آنها چالشهای فنی جدی دارد. در این فناوری، کیفیت مواد، یکنواختی ساخت، پایداری در طول نگهداری و رفتار موتور در زمان پرواز اهمیت زیادی دارند و خطا در هرکدام از این حوزهها میتواند عملکرد کل سامانه را تحت تأثیر قرار دهد.
اهمیت سجیل دقیقاً در همین نقطه است: ایران به دنبال ساخت یک موشک بالستیک میانبرد بود که هر دو مرحله پیشران آن از سوخت جامد استفاده کنند. این انتخاب، صرفاً تغییر نوع سوخت نبود؛ ورود به سطح پیچیدهتری از فناوری موشکی بود.
ساختار دومرحلهای، طبقهبندی برد و ابعاد موشک
سجیل یک موشک بالستیک دومرحلهای است. یعنی در ساختار پروازی آن، دو بخش پیشران در مراحل متوالی فعالیت میکنند و پس از پایان مأموریت مرحله نخست، مرحله بعدی ادامه پرواز را بر عهده میگیرد. این ساختار را نباید با موشک تکمرحلهای یکسان دانست؛ در سامانه دومرحلهای، عملکرد هر مرحله در ادامه مسیر پرواز اثر دارد و طراحی کل موشک باید بهصورت یک مجموعه هماهنگ انجام شود. در سجیل، هر دو مرحله از پیشران سوخت جامد استفاده میکنند و همین ویژگی آن را از بخش مهمی از موشکهای بالستیک پیشین ایران که بر پایه سوخت مایع توسعه یافته بودند، متمایز میکند.
دومرحلهای بودن بهتنهایی به معنای برد بیشتر نیست؛ وزن محموله، جرم کلی سامانه، ویژگیهای آیرودینامیکی، عملکرد پیشران و طراحی مسیر پرواز همگی در برد نهایی نقش دارند. اما استفاده از دو مرحله، امکان مدیریت متفاوت انرژی پرواز و دستیابی به برد مورد نظر را فراهم میکند. در منابع تخصصی، سجیل معمولاً در رده موشکهای بالستیک میانبرد یا MRBM قرار میگیرد و نباید آن را با موشکهای کوتاهبردی مانند زلزال یا خانوادههای دیگر یکسان دانست.
بر اساس اطلاعات منتشرشده در پایگاه پروژه دفاع موشکی مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی آمریکا (CSIS)، سجیل حدود ۱۸ متر طول و ۱٫۲۵ متر قطر دارد و وزن پرتاب آن حدود ۲۳ هزار و ۶۰۰ کیلوگرم اعلام شده است. برد اعلامشده برای این موشک حدود ۲ هزار کیلومتر است، اما این عدد را نباید بدون توجه به وزن محموله و شرایط پرواز، یک مقدار ثابت برای تمام نسخهها دانست. در موشکهای بالستیک، برد و وزن محموله به یکدیگر وابستهاند و افزایش وزن محموله میتواند بر برد قابل دستیابی اثر بگذارد. CSIS به بازهای میان ۵۰۰ تا ۱۵۰۰ کیلوگرم برای ظرفیت محموله سجیل اشاره میکند و برد حدود دوهزار کیلومتر را برای یک پیکربندی مشخص مطرح میکند. این ارقام، برآوردهای منابع تخصصی هستند و نباید همه آنها را مشخصات قطعی و یکسان تمام نسخههای سجیل تلقی کرد. ابعاد و وزن این موشک نیز نشان میدهد با یک سامانه کوچک و سبک طرف نیستیم؛ سجیل موشکی بزرگ و سنگین است که توسعه، جابهجایی و استقرار آن به زیرساخت و تجهیزات پشتیبانی متناسب نیاز دارد.
هدایت، دقت و استقرار متحرک
پیشران قدرتمند، بهتنهایی یک موشک بالستیک دقیق نمیسازد. موشک باید در طول پرواز موقعیت و وضعیت خود را تشخیص دهد و مسیر تعیینشده را دنبال کند. این وظیفه بر عهده مجموعه هدایت، ناوبری و کنترل است. در منابع علنی مربوط به سجیل، از سامانههای هدایت اینرسی و احتمال استفاده از سامانههای کمکی ناوبری نام برده شده است. هدایت اینرسی بهطور کلی بر پایه اندازهگیری حرکت و تغییر وضعیت وسیله پرنده انجام میشود و مزیت مهم آن این است که برای تعیین موقعیت، الزاماً به ارتباط دائمی با یک سامانه خارجی نیاز ندارد. در گزارش سال ۲۰۲۱ مؤسسه بینالمللی مطالعات راهبردی (IISS)، به شواهدی از استفاده احتمالی سجیل از سامانه هدایت اینرسی بهروزشده اشاره شده است و این گزارش با بررسی تصاویر آزمایشها، درباره تغییراتی در سامانه کنترل و هدایت موشک نیز بحث میکند.
با این حال، اطلاعات عمومی درباره دقت نهایی سجیل، خطای دایرهای احتمالی یا جزئیات کامل سامانه ناوبری آن محدود است. عددی که در منابع معتبر و قابل اتکا برای دقت عملیاتی تمام نسخههای سجیل تأیید شده باشد، در دسترس نیست و بنابراین اعلام یک رقم قطعی برای دقت آن، بدون سند معتبر، کار درستی نیست. این نکته اهمیت دارد؛ چون برد موشک و دقت اصابت، دو شاخص متفاوت هستند. موشکی ممکن است برد قابل توجهی داشته باشد، اما ارزیابی توان عملیاتی آن بدون شناخت دقت، قابلیت اطمینان و عملکرد سامانه هدایت ناقص خواهد بود.
یکی دیگر از ویژگیهای مهم سجیل، قابلیت استقرار متحرک جادهای است. این موشک برای استفاده از سکوی پرتاب متحرک طراحی شده و منابع تخصصی از بهکارگیری پرتابگر حملکننده و برپاگر (TEL) برای آن نام بردهاند. یک پرتابگر ثابت، موقعیت مشخصی دارد و شناسایی محل استقرار آن سادهتر است، اما سامانه متحرک میتواند در موقعیتهای مختلف مستقر شود و همین موضوع، شناسایی و برنامهریزی برای مقابله با آن را پیچیدهتر میکند. در گزارش CSIS، پرتابگر سجیل بهصورت یک مجموعه کشنده و تریلر بلند توصیف شده است و طول این مجموعه حدود ۲۲ متر برآورد شده است. متحرک بودن، البته به معنای نامحدود بودن امکان جابهجایی نیست؛ وزن و ابعاد موشک، شرایط جادهای، تجهیزات پشتیبانی و زیرساختهای مورد نیاز، همگی در قابلیت تحرک یک سامانه نقش دارند. با این وجود، تفاوت میان یک سامانه متحرک و یک پایگاه ثابت، از نظر بقاپذیری و پیچیدهتر کردن محاسبات طرف مقابل، قابل توجه است.
آزمایشها، مقایسه با شهاب ۳ و نقش نهادها
سجیل نخستین بار در آبان ۱۳۸۷ در یک آزمایش پروازی به نمایش درآمد. انتشار تصاویر این آزمایش، توجه رسانهها و مراکز مطالعاتی نظامی را به خود جلب کرد؛ زیرا ایران از موشکی رونمایی کرده بود که هر دو مرحله آن سوخت جامد داشتند. در آن مقطع، اطلاعات فنی منتشرشده محدود بود و تحلیلگران خارجی درباره ساختار مراحل، عملکرد پیشران و برخی جزئیات طراحی اختلاف نظر داشتند، اما آزمایشهای بعدی تصویر روشنتری از ماهیت این سامانه ارائه کرد. در اردیبهشت ۱۳۸۸، ایران آزمایش سجیل-۲ را اعلام کرد و منابع تخصصی این آزمایش را یکی از مراحل مهم توسعه موشک دانستهاند. نامگذاری نسخه دوم نیز نشان میداد برنامه توسعه سجیل در همان نقطه متوقف نشده است. بر اساس گزارش IISS، پس از آزمایش نخست در سال ۲۰۰۸، چند آزمایش دیگر از نسخهای که ایران آن را سجیل-۲ مینامید، در سال ۲۰۰۹ انجام شد. همچنین دو آزمایش اعلامنشده در سالهای ۲۰۱۰ و ۲۰۱۱ در گزارش هیئت کارشناسان سازمان ملل مورد اشاره قرار گرفته است.
پس از آن، وقفهای طولانی در آزمایشهای علنی سجیل دیده شد و این وقفه پرسشهایی درباره وضعیت توسعه و آمادگی عملیاتی آن ایجاد کرد. در ژانویه ۲۰۲۱، سجیل بار دیگر در رزمایش پیامبر اعظم ۱۵ به نمایش درآمد و تصاویر پرتاب آن منتشر شد. بازگشت سجیل به تصاویر رسمی، اهمیت این پروژه را دوباره مطرح کرد؛ هرچند صرف نمایش یا انجام آزمایش، بهتنهایی برای تعیین تعداد موشکهای عملیاتی یا میزان آمادگی رزمی یک سامانه کافی نیست.
یکی از مقایسههای مهم در بررسی سجیل، مقایسه آن با خانواده شهاب۳ است. این دو سامانه از نظر رده برد در محدوده نزدیک به هم قرار میگیرند، اما در فناوری پیشران تفاوت مهمی دارند: شهاب۳ از سوخت مایع استفاده میکند، در حالی که سجیل با دو مرحله سوخت جامد توسعه یافته است. از نظر ابعاد و وزن نیز این دو سامانه در یک محدوده کلی قرار میگیرند، اما فلسفه طراحی و نیازهای پشتیبانی آنها یکسان نیست. مزیت مهم سجیل در این مقایسه، کاهش وابستگی به فرایند سوختگیری پیش از پرتاب و افزایش انعطافپذیری استقرار است. این موضوع برای سامانهای که قرار است در یک محیط عملیاتی متحرک به کار گرفته شود، اهمیت دارد. البته مقایسه صرفاً بر اساس نوع سوخت کافی نیست؛ دقت، قابلیت اطمینان، کیفیت تولید، پایداری در انبارداری، عملکرد در شرایط محیطی مختلف و آمادگی عملیاتی نیز باید بررسی شوند. اطلاعات عمومی درباره همه این شاخصها برای سجیل منتشر نشده است، پس نمیتوان تنها با تکیه بر سوخت جامد، آن را در تمام شاخصها برتر از شهاب۳ دانست. اما میتوان گفت سجیل یک مسیر فناورانه متفاوت را در برنامه موشکی ایران تثبیت کرد؛ مسیری که توسعه موشکهای بزرگتر سوخت جامد را به یک هدف قابل پیگیری تبدیل میکرد.
هیچ پروندهای درباره توسعه توان موشکی ایران بدون پرداختن به حسن تهرانیمقدم کامل نیست. او از چهرههای اصلی شکلگیری و توسعه برنامه موشکی سپاه بود؛ فردی که تلاش کرد نیازهای عملیاتی را به یک برنامه منظم تحقیق، توسعه و تولید پیوند بزند. اهمیت کار او فقط در یک موشک یا یک پروژه خلاصه نمیشود؛ شکلگیری نیروی انسانی متخصص، ایجاد ساختارهای پشتیبان، انتقال تجربه و تبدیل دانش پراکنده به ظرفیت صنعتی، از موضوعاتی بود که در مسیر توسعه موشکی ایران اهمیت پیدا کرد. تهرانیمقدم در ۲۱ آبان ۱۳۹۰ در انفجار پادگان شهید مدرس به شهادت رسید. نام او در روایت رسمی صنعت موشکی ایران با مفهوم خودکفایی گره خورده است؛ اما برای بررسی تاریخی و فنی باید میان نقش مدیریتی و راهبردی او و انتساب مستقیم طراحی یک سامانه مشخص تفاوت گذاشت. همچنین باید به نقش مجموعههای مختلف دفاعی توجه کرد. جهاد خودکفایی ارتش و ساختارهای تحقیقاتی و صنعتی سپاه، هرکدام مأموریتها و حوزه فعالیت خود را داشتهاند. نسبت دادن طراحی سجیل به یک مجموعه مشخص، بدون سند معتبر، دقیق نیست. آنچه قابل بررسی است، روند شکلگیری ظرفیتهای داخلی در صنعت دفاعی ایران و سهم نهادهای مختلف در این روند است.
در گزارش همچنین به این پرسش پاسخ داده شده که چرا از CSIS و دیگر منابع خارجی نام برده میشود: مخاطبان تابناک بارها درخواست منبع کردهاند و نویسنده مسئولیت خود میداند منبع دقیق اطلاعات را به خواننده برساند. همچنین تأکید شده جهاد خودکفایی و نیروی هوافضای سپاه هیچگاه رسماً اطلاعات دقیقی از هیچ سلاح ساختهشدهای را در اختیار فرد یا نهاد غیرمسئول قرار ندادهاند.
اگر سجیل را فقط با عدد برد دوهزار کیلومتر معرفی کنیم، بخش مهمی از داستان آن را نادیده گرفتهایم. اهمیت این موشک در ترکیب چند ویژگی است: پیشران سوخت جامد در هر دو مرحله، ساختار دومرحلهای، قابلیت استقرار متحرک و تلاش برای توسعه سامانه هدایت و کنترل متناسب با یک موشک بالستیک میانبرد. این مجموعه ویژگیها نشان میدهد برنامه موشکی ایران از مرحله تأمین و بازسازی سامانههای خارجی فاصله گرفته و به سمت توسعه فناوریهای پیچیدهتر حرکت کرده است. سجیل در این مسیر یک نقطه مهم به شمار میرود؛ نه به این معنا که تمام چالشهای فنی با ساخت آن برطرف شد، بلکه به این دلیل که تجربه طراحی و آزمایش یک سامانه بزرگ سوخت جامد را وارد کارنامه صنعت موشکی کشور کرد.
درباره وضعیت عملیاتی و جزئیات عملکرد این موشک هنوز پرسشهایی وجود دارد که منابع علنی پاسخ قطعی به همه آنها نمیدهند. همین تفکیک میان اطلاعات تأییدشده، ارزیابی کارشناسان و ادعاهای رسمی، برای یک گزارش فنی ضروری است. سجیل را باید حاصل یک مسیر طولانی دانست؛ مسیری که از تجربه تلخ جنگ آغاز شد و با تلاش نسلهایی از متخصصان ادامه پیدا کرد. اما داستان موشکهای ایرانی به سجیل ختم نمیشود. در قسمت دوم این پرونده، سراغ موشکی میرویم که نامش یادآور یکی از فرماندهان شناختهشده ایران است؛ حاج قاسم. موشکی با مأموریت و مشخصات متفاوت که بررسی آن، تصویر کاملتری از تنوع نسل جدید سامانههای موشکی ایران به دست میدهد. ادامه دارد؛ قسمت دوم: حاج قاسم؛ موشکی با مأموریتی متفاوت.
منبع: tabnak.ir

گفتوگوی مقامهای نظامی قطر و انگلیس درباره تقویت همکاریها





