ستارخان، سردار ملی مشروطه؛ از ورزقان تا تبریز و تهران
ستارخان، فرزند حاج حسن قراجهداغی و ملقب به سردار ملی، در مهر ۱۲۴۵ شمسی در روستای سردارکندی ورزقان به دنیا آمد و در قیام مشروطه در تبریز به فرماندهی مجاهدان در برابر قوای محمدعلی شاه نقشآفرینی کرد.

گالری تصویری
۷ تصویربه گزارش تبریز فوری به نقل از خبرگزاری صدا و سیما، ستارخان نامی درخشان در تاریخ مشروطیت و بزرگمردی از قیام مشروطه و ملقب به سردار ملی است. وی فرزند حاج حسن قراجهداغی بود که در مهر ۱۲۴۵ شمسی در روستای سردارکندی (بیشک) در شهرستان ورزقان به دنیا آمد. وی سومین پسر حاج حسن بزاز بود که به شغل پارچهفروشی اشتغال داشت.
سوابق زندگی او در دوران کودکی و نوجوانی تا درگیریهای جنبش مشروطه چندان معلوم نیست و، به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، از اطلاعات جسته و گریختهای که از وی به دست آمده درمییابیم که او با پدر خود در روستاهای اطراف ارسباران به بزازی مشغول بود.
وی مدتی جزو تفنگچیان سواران حاکم خراسان بود، از آنجا به عتبات عالیات عراق سفر کرد، پس از چندی به تبریز بازگشت و به مباشری املاک محمدتقی صراف مشغول شد. سپس به توصیه رضاقلیخان سرتیپ وارد خدمت ژاندارمری شد و حفاظت راه مرند و خوی به او محول شد و چندی بعد مورد توجه مظفرالدین میرزا ولیعهد قرار گرفت و ضمن دریافت لقب خان، از تفنگداران ولیعهد در تبریز محسوب شد.
ستارخان در دفاع از مظلومان در برابر حکومت در یکی از درگیریهای خود با مأموران محمدعلی میرزا ولیعهد در تبریز، مورد تعقیب قرار گرفت، از شهر گریخت و سپس با وساطت بزرگان و معتمدین محل به شهر بازگشت و دلالی اسب را پیشه خود کرد. او به درستی و امانتداری در تبریز شهرت داشت و مالکان حفاظت از اموال خود را به او میسپردند. وی هیچگاه درس نخواند و سواد خواندن و نوشتن نداشت، اما هوش آمیخته به شجاعتش و مهارت در فنون جنگی و اعتقادات مذهبی و وطندوستیاش، او را به سردار ملی تبدیل کرد.
مقاومت تبریز در برابر قوای محمدعلی شاه
با شروع انقلاب مشروطه علیه محمدعلی شاه در تهران و گسترش آن در سراسر کشور، شاه قاجار به مبارزه و سرکوب مشروطهخواهان پرداخت. مجاهدین و آزادیخواهان آذربایجانی و قفقازی، به فرماندهی ستارخان و باقرخان به حمایت از مشروطیت تهران قیام کردند و در مقابل قوای ۳۵ تا ۴۰ هزار نفری اعزامی محمدعلی شاه و خوانین محلی به فرماندهی عینالدوله که برای سرکوبی قیام تبریز اعزام شده بودند به شدت مقاومت و از تسلط آنها به شهر ممانعت کردند.
ستارخان طرفداری تعدادی از مراجع تقلید شیعه طرفدار مشروطه را پشت سر خود میدید از جمله ثقةالاسلام و به ویژه حمایتهای آیات ثلاث را مشاهده میکرد و همواره میگفت «من در پی اجرای احکام حجج و علمای نجف به خصوص آخوند خراسانی هستم». علمای مشروطهخواه نجف نیز در عصر استبداد صغیر تعدادی از علما و طلاب را برای تقویت جبهه تبریز به این ناحیه گسیل داشتند که مشهورترین آنها آیتالله سید علی تبریزی مشهور به سید علی داماد بود که به همراه خود میرزا احمدخان عمارلویی و تعدادی دیگر را به همراه داشت.
پس از ماهها محاصره تبریز قوای روسیه با موافقت دولت انگلستان و محمدعلی شاه قاجار، از مرز گذشتند به سوی تبریز حرکت کردند و راه جلفا را باز کردند. در نتیجه محاصره شهر به پایان رسید و سربازان دولتی شاه و خوانین محلی مخالف مشروطیت از اطراف تبریز دور شدند. بدین ترتیب نقشی که ستارخان و باقرخان در دفاع از مشروطه در تبریز داشتند به پایان رسید.
ستارخان و دیگر مجاهدان تبریز که به شدت از تجاوز بیگانگان روس متنفر بودند، برای رفع بهانه تجاوز روسها تلگرافی به این مضمون به محمدعلیشاه فرستادند: «شاه به جای پدر و توده به جای فرزندان است. اگر رنجشی میان پدر و فرزندان رخ دهد نباید همسایگان پا به میان گزارند. ما هر چه میخواستیم از آن درمیگذریم و شهر را به اعلیحضرت میسپاریم. هر رفتاری که با ما میخواهند بکنند و اعلیحضرت بی درنگ دستور دهند که راه خواربار باز شود و جایی برای گذشتن سپاهیان روس به ایران بازنماند.»
محمدعلی شاه پس از دریافت این تلگراف به نیروهای دولتی دستور ترک محاصره داد، اما روسها به پیشروی ادامه دادند و وارد تبریز شدند. تبریز به مدت ۱۱ ماه توسط سپاه دولتی محمدعلی شاه قاجار محاصره شد و از ورود آذوقه به شهر جلوگیری به عمل آمد. زندگی بر مردم بسیار سخت و طاقتفرسا شد حتی مردم ناچار به خوردن گیاهان اطراف شدند.
ستارخان حاضر به اطاعت از دولت روس نشد و در اواخر جمادیالثانی ۱۳۲۷ق (اواخر ماه مه ۱۹۰۹م) به ناچار با همراهانش به کنسولگری عثمانی در تبریز پناهنده شد. پس از پیروزی انقلابیون مشروطه گیلان شمال و بختیاری اصفهان در فتح تهران در اواخر تیر ۱۲۸۸ (۱۹۰۹) و خلع شاه قاجار، روسیه تزاری مناطق شمال غربی ایران را در اشغال خود داشت و طبق توافق پنهانی با انگلیس در تقسیم ایران هنوز در آذربایجان اردبیل و تبریز حضور داشت.
حرکت به تهران و درگیری باغ اتابک
به واسطه ظلم و دسیسههای دولت روس و بنابر دعوت آیتالله محمدکاظم خراسانی، ستارخان تصمیم میگیرد به سوی تهران حرکت کند. روز شنبه ۷ ربیعالاول سال ۱۳۲۸ق در شب عید نوروز ۱۲۸۹، جمعیت زیادی از مردم و رجال شهر از جمله یپرمخان ارمنی برای وداع با ستارخان و باقرخان جمع شدند و آنان در میان هلهله جمعیت از منزل خود بیرون آمدند و به سوی تهران حرکت کردند.
در بین راه نیز در شهرهای میانه، زنجان، قزوین و کرج استقبال باشکوهی از این دو مجاهد آزادیخواه ضد استبداد به عمل آمد و هنگام ورود به تهران نیمی از شهر برای استقبال شتافتند و در طول مسیر چادرهای پذیرایی آراسته با انواع تزیینات و طاق نصرتهای زیبا و قالیهای گرانقیمت و چلچراغهای رنگارنگ گستردند. در سرتاسر خیابانهای ورودی شهر، تابلوهای زنده باد ستارخان و زنده باد باقرخان مشاهده میشد.
ستارخان پس از صرف ناهار مفصلی که در چادر آذربایجانیهای مقیم تهران تدارک دیده شده بود به سوی محلی که برای اقامتش در منزل صاحب اختیار (محلی در خیابان سعدی کنونی) در نظر گرفته بودند رهسپار شد. سرداران مدت یک ماه مهمان دولت بودند، اما به دلیل وجود سربازان و کمی جا دولت، محل باغ اتابک (محل فعلی سفارت روسیه) را به اسکان ستارخان و یارانش و محل عشرتآباد را به باقرخان و یارانش اختصاص داد.
پس از چند روزی که نیروهای هر دو طرف در محلهای تعیین شده اسکان یافتند مجلس طرحی را تصویب نمود که به موجب آن تمامی مجاهدان و مبارزان غیرنظامی از جمله افراد ستارخان و خود او میبایست سلاحهای خود را تحویل دهند. این تصمیم به دلیل بروز حوادث ناگوار و ترور سید عبدالله بهبهانی و میرزاعلی محمدخان تربیت از سران مشروطه گرفته شده بود. اما یاران ستارخان از پذیرفتن این موضوع خودداری کردند و به تدریج مجاهدان دیگری که با این طرح مخالف بودند به ستارخان و یارانش پیوستند. سردار اسعد بختیاری به ستارخان پیغام داد که به سوگندی که در مجلس خوردید وفادار باشید و از عواقب وخیم عدم خلع سلاح عمومی بپرهیزید.
گفته میشود دعوت ستارخان و مجاهدان تبریز به تهران، با نیت خلع سلاح و کنترل آنها توسط دولت مشروطه بوده است. مهدیقلیخان هدایت (ملقب به مخبرالسلطنه) که در مشروطیت اول و پیش از استبداد محمدعلیشاهی نیز استاندار تبریز بود، دوباره به عنوان استاندار انتخاب شد. مخبرالسلطنه از روسها خواست حالا که تهران به دست مشروطهخواهان افتاده و اداره مملکت بر اساس قانون استوار شده، قوای نظامی روس از تبریز خارج شوند، اما روسها حضور افراد مسلح غیردولتی از جمله ستارخان و باقرخان را بهانه کرده و پاسخ مثبت ندادند.
دولت روس از حضور ستارخان و باقرخان در تبریز ناراضی بود و به عقیده الکساندر ایزولسکی وزیر خارجه وقت روسیه ستارخان و باقرخان حکومتی در داخل حکومت آذربایجان تشکیل داده بودند. سرانجام پس از وساطت علیقلیخان بختیاری سردار اسعد و آخوند خراسانی، ستارخان و باقرخان اعلام کردند که در پاسخ به تقاضای آخوند خراسانی تبریز را ترک میکنند و به تهران میروند. در روزهای پایانی اسفند ۱۲۸۸ ش، ستارخان و باقرخان در رأس فداییان مسلح خود عازم تهران شدند و در روز ۴ فروردین مورد استقبال دولت مشروطهخواه و مردم تهران قرار گرفتند.
چندی بعد که مجلس شورای ملی دستور خلع سلاح در سراسر کشور را صادر کرد، ستارخان و باقرخان مصوبه مجلس را پذیرا شدند، ولی چند روز بعد به تحریک عدهای از بدخواهان از پذیرش مصوبه مجلس سرباز زدند و وزارت کشور (به کمک بختیاریان) ناچار شد اسلحهها را به زور از دست آنها بگیرد.
بعدازظهر اول شعبان ۱۳۲۸ (شانزدهم مرداد ۱۲۸۹ هجری خورشیدی) قوای دولت مشروطه، که جمعا سه هزار نفر میشدند به فرماندهی یپرمخان، یار قدیمی ستارخان در تبریز و رییس نظمیه وقت، باغ اتابک را محاصره کردند و پس از چند بار پیغام، هجوم نظامیان به باغ صورت گرفت و جنگ بین قوای دولتی و مجاهدین آغاز شد. در این جنگ قوای دولتی از چند عراده توپ و پانصد مسلسل شصتتیر استفاده کردند و به فاصله ۴ ساعت ۳۰۰ نفر از افراد حاضر در باغ کشته شدند. ستارخان راه پشت بام را در پیش گرفت، اما در مسیر پلهها در یکی از راهروهای عمارت تیری به پایش اصابت کرد و مجروح شد و قادر به حرکت نبود. اندکی بعد قوای دولتی او را دستگیر کردند و به منزل صمصامالسلطنه بردند و خود و اتباعش ناچار به خلع سلاح شدند.
خانهنشینی، درگذشت و یادگار ستارخان
بعد از این وقایع، ستارخان خانهنشین تهران شد؛ پزشکان حاذق برای مداوای پای او تمام تلاش خود را کردند، بر اثر اصابت گلوله هر دو استخوان ساق پا شکسته بود و زخم دچار عفونت بود، دو بار پزشکان معالج لقمانالدوله، حسینخان نظامالحکما و دو پزشک خارجی اقدام به عمل جراحی و تمیز کردن زخم نمودند و پس از مدتی شکستگی و زخم بهبودی نسبی پیدا کرد و با وجود کوتاهی پا میتوانست با عصا راه برود.
ستارخان که از دولت مشروطه کنار گذاشته و منزوی بود، پس از این واقعه نزدیک به چهار سال زندگی کرد؛ حتی مکاتباتی برای دفع اجنبی و اعلام آمادگی برای رفع اشغال و فجایع روسها در آذربایجان، با دولت مرکز حتی عینالدوله محاصرهکننده تبریز داشت که وقعی گذارده نشد. عاقبت ستارخان در تاریخ ۲۵ آبان ۱۲۹۳ (۲۸ ذیالحجه ۱۳۳۲) در تهران درگذشت.
شجاعت و رشادت که در میان مردم حکم ضربالمثل پیدا کرده بود، عزم و اراده، مهارت در فنون جنگی، مراعات احتیاط، درستقولی، حقشناسی، گذشت و اغماض، انصاف و مروت، اعتماد به نفس، وطندوستی و اعتماد به رحمت خدا از صفات بارز ستارخان بود.
رهبر انقلاب اسلامی امام خامنهای درباره شجاعت و غیرت ستارخان گفتهاند ماموران تزاری اصرار میکردند به ستارخان که پرچم سفید به بالای خانهات بزن تا از تعرض ماموران روس در امان باشی و ستارخان جواب داد: «من زیر بیرق اباالفضل العباسم و زیر بیرق هیچکس دیگر نمیروم.»
در کتاب گلچین خاطرات ستارخان آمده است که ستارخان، سردار مقاومت آذربایجان و جنبش مشروطیت، نوشته است که من هیچ وقت گریه نمیکنم، چون اگر اشک میریختم، آذربایجان شکست میخورد و اگر آذربایجان شکست بخورد، ایران زمین میخورد، اما در مشروطه دو بار آن هم تو یه روز اشک ریختم: «حدود ۹ ماه بود که تحت فشار بودیم… بدون غذا. بدون لباس… از قرارگاه اومدم بیرون … چشمم به یک زن افتاد با یه بچه تو بغلش. دیدم که بچه از بغل مادرش اومد پایین و چهار دست و پا رفت و از شدت گرسنگی شروع کرد خاک و ریشهها رو کندن. با خودم گفتم الان مادر اون بچه به من فحش میده که ما را به این روز انداخته…، اما مادر کودک اومد طرفش و بچهاش رو بغل کرد و گفت: عیبی نداره فرزندم… خاک میخوریم، اما خاک نمیدهیم… اونجا بود که اشکم در اومد.»
آرامگاه ستارخان در باغ طوطی در کنار حرم شاه عبدالعظیم شهر ری واقع است. خانه وی به عنوان موزه در محله امیرخیز خیابان شمس تبریزی نرسیده به میدان پنجم مرداد کوچه ستارخان قرار دارد و بازدید برای عموم آزاد است.
منبع: www.irib-news.ir

تقویت موج بارشی در آذربایجان غربی از دوشنبه تا چهارشنبه












