محمد کافی: فناوری کشاورزی باید متناسب با اقلیم ایران بومی‌سازی شود

به گزارش ایسنا، محمد کافی با اشاره به نقش دانشگاه‌ها در توسعه کشاورزی اظهار کرد: دانشگاه‌ها در سراسر جهان وظیفه دارند دانش تولیدشده توسط بشر را به اشتراک بگذارند و تجربه علمی جهان را به جوامع مختلف منتقل کنند. یکی از اهداف این نهادها نیز جلوگیری از تکرار پژوهش‌هایی است که پیش‌تر انجام شده‌اند.

وی با اشاره به ماموریت‌های مختلف دانشگاه‌ها افزود: آموزش و تربیت متخصصان مورد نیاز جامعه، بخش اصلی فعالیت دانشگاه‌هاست و در کنار آن، پژوهش و گسترش مرزهای دانش نیز اهمیت دارد. برخی دانشگاه‌ها ماموریت‌گرا هستند؛ برای مثال، دانشگاه ملی مهارت بر تربیت کارشناسان و تکنسین‌های ماهر و دانشگاه فرهنگیان بر تربیت معلمان متمرکز است.

به گفته استاد دانشگاه فردوسی مشهد، دانشگاه‌های جامع مانند دانشگاه فردوسی مشهد و دانشگاه تهران، علاوه بر آموزش و پژوهش، در جامعه‌پذیری دانشجویان و آماده‌کردن آنان برای حضور در جامعه نیز نقش دارند. وی عملکرد دانشگاه‌ها در تربیت نیروی انسانی متخصص در حوزه کشاورزی را موفق دانست و گفت تحولات نیم‌قرن گذشته در تولید محصولات زراعی، باغی و فرآوری محصولات کشاورزی بدون حضور کارشناسان متخصص امکان‌پذیر نبود.

وی با بیان اینکه دانش‌آموختگان دانشگاه‌های ایران از نظر علمی چیزی کمتر از فارغ‌التحصیلان بسیاری از دانشگاه‌های جهان ندارند، تصریح کرد در برخی موارد مطالب بیشتری نسبت به سرفصل‌های معمول جهانی ارائه می‌شود، با این حال در پژوهش‌های کاربردی، ترویج دانش و استفاده از یافته‌های دانشگاهی در جامعه با چالش مواجه هستیم.

فاصله میان پژوهش دانشگاهی و نیاز واقعی کشاورزان

رئیس اسبق دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به ضرورت حلقه‌های واسط میان دانشگاه و بخش تولید خاطرنشان کرد در بسیاری از کشورهای جهان پس از انجام پژوهش، سازوکارهایی برای انتقال نتایج به مزرعه و باغ وجود دارد و مروجان کشاورزی یافته‌های علمی را به زبان قابل فهم برای کشاورزان تبدیل و در مزارع آزمایشی اجرا می‌کنند.

کافی با اشاره به فعالیت سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (تات) گفت ترویج یکی از حلقه‌های بسیار مهم در نظام کشاورزی است و اگر این بخش به‌درستی عمل نکند، انتقال دانش به مزارع با مشکل مواجه می‌شود.

وی با مقایسه ساختار تحقیقات کشاورزی ایران و هند اظهار کرد حدود چهار سال در هند زندگی و فعالیت کرده است و در هند دانشگاه‌های کشاورزی در هر ایالت هم‌زمان مسئولیت آموزش، پژوهش و ترویج را برعهده دارند، اما در ایران این وظایف تا حد زیادی از یکدیگر تفکیک شده است.

به گفته وی، در کشور ما وزارت جهاد کشاورزی سازمان تحقیقاتی مستقلی ایجاد کرده و در نتیجه مسائل کشاورزان به‌جای اینکه مستقیما به دانشگاه‌ها منتقل شود، معمولا در اختیار سازمان تحقیقات کشاورزی قرار می‌گیرد. کافی تاکید کرد: «کشاورزان و تولیدکنندگان باید مسائل و مشکلات واقعی خود را به محققان و مراکز پژوهشی منتقل کنند» در حالی که اکنون این ارتباط در بسیاری موارد برقرار نمی‌شود.

وی ادامه داد سازمان تحقیقات کشاورزی در کشور بیش از 2000 عضو هیئت علمی دارد که برای ارتقا به ارائه گزارش‌های پژوهشی نیازمندند و در چنین شرایطی مسائل بخش تولید کمتر با دانشگاه‌ها به اشتراک گذاشته می‌شود. به گفته وی، پژوهشگران ایرانی با تحولات علمی جهان همگام‌اند و در مقاطعی کاربرد مواد نانو و در دوره‌ای کودهای زیستی و میکروارگانیسم‌ها مورد توجه قرار گرفته است، اما مهم آن است که نتایج این پژوهش‌ها در عرصه تولید نیز استفاده شود.

هدف کشاورز افزایش سود است، نه فقط افزایش عملکرد

کافی با اشاره به یکی از مهم‌ترین چالش‌های پژوهش‌های کشاورزی اظهار کرد پژوهشگر معمولا به دنبال افزایش عملکرد است و برای مثال به این نتیجه می‌رسد که عملکرد محصول ۱۵ درصد افزایش یافته، اما ممکن است هزینه استفاده از آن ماده از سود حاصل از افزایش عملکرد بیشتر باشد.

وی افزود برای نمونه، ممکن است استفاده از یک ماده نانو ۱۰ میلیون تومان هزینه داشته باشد، در حالی که افزایش عملکرد تنها 7 میلیون تومان به درآمد کشاورز اضافه کند. کافی تصریح کرد: «آنچه برای تولیدکننده اهمیت دارد، سود و درآمد است، در حالی که پژوهشگر بیشتر به دنبال افزایش ظرفیت و پتانسیل عملکرد گیاه است.»

وی یکی دیگر از مشکلات را تفاوت شرایط آزمایشگاهی و محیط واقعی تولید دانست و گفت مزرعه دانشکده کشاورزی دانشگاه فردوسی مشهد در منطقه طرق قرار دارد که از اراضی باکیفیت و آب مناسب برخوردار است، بنابراین ممکن است یک رقم در این شرایط عملکرد خوبی داشته باشد اما در زمین کشاورز به دلیل شوری خاک یا نامناسب‌بودن کیفیت آب همان نتیجه حاصل نشود.

کافی با اشاره به ضرورت اصلاح معیارهای ارزیابی بیان کرد دانشجویان تحصیلات تکمیلی معمولا برای پایان‌نامه به دنبال حل مشکلات واقعی کشاورزان نیستند زیرا معیار اصلی ارزیابی آن‌ها انتشار مقاله علمی است. به گفته وی، در آیین‌نامه جدید ارتقای اعضای هیئت علمی که قرار است ابلاغ شود، علاوه بر آموزش، پژوهش، فعالیت‌های فرهنگی و اجرایی، دستاوردهای فناورانه و روش‌های کاربردی نیز مورد توجه قرار گرفته‌اند.

وی افزود در برخی کشورهای جهان مسئله از سوی ذی‌نفعان اصلی یعنی کشاورزان و تولیدکنندگان به دانشگاه منتقل می‌شود و کشاورز نیز در کنار پژوهشگر در تمام مراحل تحقیق حضور دارد تا راه‌حلی متناسب با نیاز واقعی تولید به دست آید.

بومی‌سازی فناوری و ضرورت آموزش عملی در مزرعه

رئیس اسبق دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به تحولات مثبت بخش کشاورزی گفت در سال‌های اخیر توجه به مدیریت فنی در واحدهای بزرگ تولیدی افزایش یافته و بسیاری از مجموعه‌های تولیدی مدیران فنی با تحصیلات دانشگاهی استخدام کرده‌اند. برای مثال، در منطقه جلگه رخ کشاورزانی که از مشاوران و مدیران فنی استفاده می‌کنند عملکردی به‌مراتب بهتر دارند و در برخی موارد میزان عملکرد آن‌ها حتی به حدود دو برابر می‌رسد.

وی با تاکید بر ضرورت نظارت فنی در واحدهای کشاورزی بیان کرد زمین و منابع آب صرفا متعلق به بهره‌بردار فعلی نیستند بلکه سرمایه نسل‌های آینده محسوب می‌شوند. وی همچنین بر توجه به تجربه کشاورزان تاکید کرد و گفت برای مثال ممکن است کشاورز بر اساس تغییر رنگ برگ یا وضعیت خاک زمان آبیاری را تشخیص دهد در حالی که پژوهشگر استفاده از دستگاه‌هایی مانند تانسیومتر را پیشنهاد می‌کند و مروج باید فناوری جدید را با مشارکت کشاورز معرفی کند.

کافی با اشاره به دستاوردهای نیم‌قرن گذشته اظهار کرد اکنون حدود ۱۲۰ میلیون تن محصولات کشاورزی در کشور تولید می‌شود در حالی که سطح اراضی افزایش قابل توجهی نداشته است. متوسط تولید گندم که در گذشته حدود دو تن در هکتار بود اکنون به حدود چهار و نیم تن رسیده و عملکرد چغندرقند از حدود ۳۰ تن در هکتار به ۵۵ تن افزایش یافته است.

وی با اشاره به ضرورت بومی‌سازی فناوری‌ها گفت ممکن است یک فناوری در کشور مبدا کارایی مناسبی داشته باشد اما در شرایط ایران نتیجه مطلوبی ایجاد نکند. وی با اشاره به تجربه تحصیل در انگلستان در سال ۱۹۹۵ میلادی گفت در آن زمان انگلستان با وجود وسعت کم حدود ۸۰ رقم گندم داشت و شرایط کشاورزی در تایباد، گرگان و انزلی تفاوت‌های زیادی دارد.

به گفته وی، شرکت‌های زایشی و دانش‌بنیان که اعضای آن‌ها را دانش‌آموختگان دانشگاه تشکیل می‌دهند می‌توانند در توسعه و بومی‌سازی فناوری‌ها نقش موثری داشته باشند و توسعه پارک علم و فناوری در کنار دانشکده‌ها در دانشگاه فردوسی مشهد از اتفاقات مثبت است.

کافی در پاسخ به پرسشی درباره آمادگی دانشگاه‌ها برای تحولات فناوری از جمله هوش مصنوعی، سنجش از دور و اینترنت اشیا اظهار کرد از نظر تولید محتوای علمی مشکل اساسی وجود ندارد و مسئله اصلی انتقال دانش به عرصه تولید است. وی گفت کشاورزی صرفا در کلاس درس و آزمایشگاه قابل آموزش نیست و دانشجویان باید فرصت حضور در مزرعه و واحدهای تولیدی را داشته باشند. وی به تجربه هند اشاره کرد که دوره کارشناسی سه سال آموزش دانشگاهی دارد و دانشجو یک سال نیز در مزرعه، دامداری یا کارخانه فعالیت می‌کند و پیشنهاد کرد یک دوره یک‌ساله مهارت‌آموزی به‌صورت جدی برای دانشجویان کشاورزی پیش‌بینی شود.