ساخت داخل؛ به چه قیمت، با چه دستاوردی؟

به گزارش عصر ایران، حمید خدری، دکترای مدیریت صنعتی، در شانزدهمین شماره از مجموعه یادداشت‌های پیوند انرژی و توسعه نوشته است هر چند احداث نیروگاه و پالایشگاه ظرفیت تأمین انرژی کشور را افزایش می‌دهد ولی افزایش ظرفیت به‌تنهایی برای توسعه صنعتی کافی نیست. به گفته او صنایع به زیرساختی نیاز دارند که بتوانند برای تأمین پایدار انرژی و تداوم تولید به آن اتکا کنند و پایداری این زیرساخت‌ها نیز به نگهداری، تعمیر و جایگزینی به‌موقع تجهیزات وابسته است.

نویسنده تاکید کرده ساخت داخل می‌تواند دسترسی به تجهیزات و خدمات مورد نیاز را تسهیل و زمینه شکل‌گیری دانش و توان مهندسی در کشور را فراهم آورد، اما هر نوع تولید داخلی به ایجاد این قابلیت‌ها منجر نمی‌شود. پرسش اصلی از نظر او این است که توان تولیدی ایجادشده تا چه اندازه به استمرار عرضه انرژی، کاهش آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها و ارتقای توان صنعتی کمک می‌کند؟

امنیت تأمین مهم‌تر از درصد داخلی‌سازی

در این یادداشت آمده است اهمیت یک قطعه الزاما با ارزش مالی آن متناسب نیست و کمبود قطعه‌ای ارزان‌قیمت می‌تواند مجموعه‌ای بزرگ را متوقف کند. بنابراین امنیت تأمین را نباید صرفا با میزان درصد خرید داخلی یا خارجی سنجید و معیار مهم‌تر، دسترسی به‌موقع و مطمئن به تجهیزات، مواد و خدماتی است که استمرار کارکرد زیرساخت به آنها وابسته است.

نویسنده نوشته است اولویت حمایت صنعتی نیز باید با توجه به اهمیت عملیاتی هر قلم، امکان جایگزینی آن و پیامدهای ناشی از کمبودش تعیین شود. برای مثال، در پالایشگاه‌های نفت و گاز، انتخاب کاتالیست برای واحدهای پالایشی اهمیت زیادی دارد و قیمت خرید کاتالیست باید در کنار فعالیت و پایداری، عمر کارکرد، اثر بر کیفیت محصول، میزان خوردگی احتمالی و هزینه تعویض آن سنجیده شود. به گفته او نمونه ارزان‌تر، اگر زودتر به تعویض نیاز پیدا کند یا عملکرد واحد را کاهش دهد، دیگر انتخابی اقتصادی برای صنعت نیست.

ساخت داخل؛ فراتر از تحویل کالا

در ادامه این یادداشت تاکید شده ارزش توان داخلی نباید فقط با تحویل محصول سنجیده شود و موارد مهمی چون تأمین سریع محموله جایگزین، توان عیب‌یابی، اصلاح عملکرد و نتایج مثبت در آزمون‌های معتبر آزمایشگاهی و عملیاتی بخشی از ارزش واقعی آن است.

نویسنده ساخت داخل را به معنای ایجاد توان تولید کالا و ارائه خدمات در کشور دانسته و نوشته است تعیین درصد مشخصی برای استفاده از کالاها و خدمات داخلی در یک پروژه، صرفا سهم تأمین از داخل را مشخص می‌کند و تحقق این سهم به معنای شکل‌گیری دانش طراحی، تسلط بر فناوری یا رفع وابستگی به قطعات و فناوری‌های حساس خارجی نیست.

به گفته او آرمان توسعه‌ای این است که آیا سازنده می‌تواند عیب محصول را تشخیص دهد، طراحی را اصلاح کند، آزمون معتبر انجام دهد و مسئولیت عملکرد آن را بپذیرد و آیا توانایی تولیدکننده به ساخت یک نمونه محدود است یا می‌تواند محصول را در نسل‌های بعدی بهبود دهد. از این منظر، قراردادهای خرید و ساخت تجهیزات باید فراتر از مشخصات محصول نهایی تنظیم شوند و انتقال دانش فنی، آموزش نیروی متخصص، مستندسازی طراحی، توسعه توان آزمون و امکان اصلاح و ارتقای محصول نیز می‌توانند بخشی از تعهدات سازنده باشند.

در این یادداشت آمده است ایجاد توان فناورانه به معنای حمایت از هر تولیدکننده داخلی نیست، زیرا اگر حمایت به بازار تضمین‌شده و بدون رقابت منجر شود، ممکن است انگیزه کاهش هزینه، ارتقای کیفیت و سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه تضعیف شود. بنابراین سیاست ساخت داخل باید تا حد امکان زمینه فعالیت چند تأمین‌کننده مستقل و رقابت آنها بر سر کیفیت، قیمت و خدمات را فراهم کند و حمایت از تولیدکننده باید به پیشرفت قابل‌اندازه‌گیری وابسته باشد.

تجربه جهانی و هزینه چرخه عمر

نویسنده با بررسی رویکرد اقتصادهای صنعتی نوشته است تقویت توان داخلی به معنای کنارگذاشتن واردات نیست. اتحادیه اروپا برای سال ۲۰۳۰ هدف‌گذاری کرده است که ظرفیت استخراج داخلی مواد خام راهبردی، دست‌کم ۱۰ درصد مصرف سالانه را پوشش دهد و علاوه بر این هدف‌گذاری نموده که سهم یک کشور خارجی از تأمین هر ماده راهبردی از ۶۵ درصد مصرف سالانه فراتر نرود تا ضمن تقویت ظرفیت داخلی وابستگی بیش از اندازه به یک تأمین‌کننده خارجی را کاهش دهد.

در این یادداشت به تجربه سنگاپور نیز اشاره شده که برای تأمین مطمئن کالاهای ضروری و مواد اولیه بر تنوع منابع تکیه می‌کند تا در صورت بروز اختلال در خرید از یک کشور، امکان تأمین از منابع دیگر را داشته باشد. بر اساس گزارش‌های رسمی این کشور ۲۹ توافق‌نامه تجارت آزاد دارد و کشورهای طرف این توافق‌ها در مجموع بیش از ۸۵ درصد تولید ناخالص داخلی جهان را در اختیار دارند. نویسنده تاکید کرده هر چند اینگونه رویکردها نسخه‌ای آماده برای ایران نیستند ولی منطق اصلی آنها که امنیت تأمین از ترکیب ظرفیت داخلی و دسترسی به منابع متنوع خارجی حاصل می‌شود شفاف و قابل استفاده است.

در بخش دیگری از یادداشت آمده است در تصمیم‌گیری درباره تولید داخلی هر قلم، باید اهمیت عملیاتی آن، امکان جایگزینی، هزینه چرخه عمر، میزان وابستگی خارجی و ظرفیت یادگیری فناورانه در نظر گرفته شود. برای برخی اقلام راهبردی، حتی اگر تولید داخلی در کوتاه‌مدت هزینه بیشتری داشته باشد، ایجاد ظرفیت تولید یا تعمیر می‌تواند از نظر امنیت تأمین توجیه‌پذیر باشد، در مقابل برای اقلامی که دسترسی به بازارهای متنوع خارجی و جایگزینی سریع آنها امکان‌پذیر است، الزام به تولید داخلی ممکن است منابع کشور را به فعالیت‌هایی کم‌بازده اختصاص دهد.

نویسنده به اندازه بازار و امکان صادرات نیز اشاره کرده و نوشته است تولید برخی تجهیزات پیچیده به سرمایه‌گذاری اولیه، نیروی متخصص و هزینه‌های تحقیق و توسعه قابل‌توجه نیاز دارد و اگر تقاضای داخلی محدود و نامنظم باشد، تولیدکننده نمی‌تواند از صرفه‌های ناشی از مقیاس تولید بهره‌مند شود و هزینه تمام‌شده محصول بالا باقی می‌ماند. در چنین شرایطی، همکاری میان مصرف‌کنندگان بزرگ، تجمیع تقاضا و دسترسی به بازارهای منطقه‌ای می‌تواند استمرار تولید و توجیه اقتصادی سرمایه‌گذاری را تقویت کند.

در پایان این یادداشت تاکید شده ساخت داخل باید از نظر اقتصادی توجیه داشته باشد و برای ارزیابی آن نباید فقط قیمت خرید را ملاک قرار داد، بلکه هزینه خرید و نصب تجهیز باید همراه با هزینه مصرف انرژی و مواد، نگهداری، تعمیر و تعویض آن محاسبه شود و زیان ناشی از توقف احتمالی تولید نیز باید لحاظ شود. در خرید خارجی نیز هزینه حمل، انتقال پول، محدودیت‌های قراردادی و دسترسی به خدمات پشتیبانی اهمیت دارد. نویسنده نتیجه گرفته است ساخت داخل فقط به معنای خرید از تولیدکننده داخلی به جای فروشنده خارجی نیست و زمانی به توسعه صنعتی منجر می‌شود که سفارش‌های داخلی به یادگیری، افزایش توان مهندسی و شکل‌گیری بنگاه‌های رقابت‌پذیر منتهی شوند.