روایتی از تداوم هویت و فرهنگ ایرانی در نشست رونمایی کتاب
مرتضی منشادی، عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، در نشست رونمایی از کتاب «جامعه و سیاست در ایران باستان» که ۲۵ آبانماه در کتابخانه مرکزی این دانشگاه برگزار شد، تداوم هویت جمعی و فرهنگ ایرانیان در طول تاریخ را تشریح کرد.

به گزارش تبریز فوری به نقل از ایسنا، مرتضی منشادی، عضو هیأت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد، در نشست رونمایی از کتاب «جامعه و سیاست در ایران باستان» با اشاره به اینکه انگیزه اصلی از نگارش این کتاب بررسی تداوم هویت جمعی و فرهنگ ایرانیان در طول تاریخ طولانی این سرزمین بوده است، اظهار کرد که تداوم هویت و فرهنگ ایرانی موضوع اصلی این پژوهش است.
به گزارش ایسنا، این نشست ۲۵ آبانماه در کتابخانه مرکزی دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد. منشادی گفت: «کشورهایی در منطقه، از نظر پیشینه تاریخی و سابقه تشکیل حکومت، سابقهای کمتر از ایران ندارند و حتی ممکن است پیشینه حکومتی آنها بیشتر باشد؛ اما با تغییر حکومتها، حاکمان جدید در این مناطق به حکومتهای پیشین استناد نمیکردند.»
تفاوت ایران با بینالنهرین و مصر در پیوند با گذشته
وی ادامه داد برای مثال، در منطقه بینالنهرین حکومتی که در عراق به قدرت میرسید، خود را به حکومتهای پیشین و تمدنهای گذشته متصل نمیکرد تا استمرار آنها را نشان دهد و در مصر نیز وضعیت مشابهی وجود داشت؛ اما در ایران چنین اتفاقی رخ نداد. به گفته او، از زمان تشکیل حکومت مادها، هر حکومتی که در این سرزمین به قدرت رسیده، ایرانی و غیرایرانی، خود را به ایران باستان پیوند داده است.
این عضو هیأت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد تصریح کرد این سوال که چگونه چنین اتفاقی در ایران رخ داده، اما در سرزمینهای دیگر شاهد آن نبودهایم، دلیل اصلی نگارش کتاب «جامعه و سیاست در ایران باستان» بوده است. وی اظهار کرد کنشهای سیاسی معنادار هستند؛ زیرا در عرصه سیاست، هر کنشی از حرکات صورت، چشم، ابرو و دست گرفته تا اقدامات عملی، حامل معناست و جستوجوی این معنا باعث شد چارچوب نظری تفسیری و تفهمی را برای پژوهش انتخاب کرده و روش تحقیق را نیز جامعهشناسی تاریخی قرار دهد.
شش عامل شکلگیری معنا و نقش جغرافیای ایران
منشادی با اشاره به عوامل مؤثر بر شکلگیری معنا در ذهن کنشگران سیاسی، خاطرنشان کرد برای پاسخ به این پرسش که معنا از کجا شکل میگیرد، ۶ عامل را در نظر گرفته که در دو دسته عوامل پایدار و نیمهپایدار قرار میگیرند. عوامل پایدار شامل جغرافیا، تاریخ و فرهنگ هستند و عوامل نیمهپایدار نیز ساختار اجتماعی، ساختار سیاسی و وضعیتهای روانی را در بر میگیرند.
وی ادامه داد وضعیتهای روانی، همان چیزی است که در کتاب با عنوان خلقیات مطرح کرده؛ یعنی روحیه جمعی که در میان مردم شکل میگیرد. او با توجه به جغرافیای ایران گفت ویژگیهای جغرافیایی این سرزمین، از جمله وجود رشتهکوههای طولانی در شمال و غرب، کویر نمک، کویر لوت و تعداد اندک رودخانههای دائمی، شرایط خاصی را در کشور به وجود آورده است.
به گفته منشادی، یکی از پیامدهای این شرایط، شکلگیری مراکز جمعیتی پراکنده و دور از یکدیگر بوده است. علاوه بر این، زندگی در دشتها به گسترش شیوه زندگی کشاورزی منجر شد و زندگی در دامنه کوهها نیز زمینه توسعه باغداری و دامداری را فراهم کرد و جامعه ایران از همان ابتدا با نوعی ستیز میان دامداران و یکجانشینان مواجه بوده است.
وی با اشاره به موقعیت راهبردی جغرافیایی ایران تأکید کرد ایران در یکی از شاهراههای اصلی ارتباط شرق آسیا با آفریقا و اروپا قرار دارد و همین موقعیت موجب شده که کشور همواره از سمت شمال شرق، غرب و شمال غرب در معرض هجوم قرار گیرد. این عضو هیأت علمی تصریح کرد هر حکومتی که در ایران روی کار میآمد، باید پراکندگی جمعیت و تأمین امنیت را مدنظر قرار میداد و ساماندهی این شرایط به ایجاد نوعی دیوانسالاری و بروکراسی خاص نیاز داشت.
از حکومت مادها تا هخامنشیان و تداوم دیوانسالاری
منشادی با اشاره به تجربه حکومت مادها تشریح کرد بر اساس آنچه مورخان بیان کردهاند، ۶ قبیله ماد در پهنهای گسترده، از شمال غرب و غرب ایران تا مرکز کشور و منطقه اصفهان، پراکنده بودند و زمانی که حکومت مادها تشکیل شد، امکان تبدیل این قبایل به قبایل مغلوب وجود نداشت. وی افزود حکومت مادها ناگزیر بود با دشمنان خارجی، از جمله آشور و لیدی مواجه شود و در چنین شرایطی، ایجاد نهادهای سیاسی جدید ضرورت پیدا کرد.
وی گفت معنای این تحول آن بود که حکومت باید نظام پاتریارکال قبیلهای را که در آن نهادهای موازی قبیلهای وجود داشت، به نهادهای عمودی حکومتی تبدیل میکرد و در واقع، حکومت از ساختار پاتریارکال نخستین گام را به سمت حکومت پاتریمونیال برداشت. در این ساختار، حکومت مرکزی ناگزیر بود افرادی را در سازمان اداری به کار گیرد که عضو خاندان حاکم نبودند و حکومت مادها با این شیوه به قدرت رسید و دشمنان خود را شکست داد.
منشادی با اشاره به تداوم این الگوی حکمرانی در دوره هخامنشیان اظهار کرد حکومت جدید و کوروش نیز تجربهای مشابه مادها داشتند؛ زیرا آنها هم در ابتدا دارای نظامی قبیلهای بودند و کوروش نیز هر سرزمینی را که فتح میکرد، با همین الگو اداره میکرد و اداره امور را به نخبگان محلی میسپرد. وی با اشاره به تفاوت این شیوه با الگوی رایج حکمرانی در جهان آن زمان گفت در آن دوره معمولاً قدرت به شکل رابطه غالب و مغلوب اعمال میشد، اما چنین الگویی در اینجا اجرا نشد.
عضو هیأت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به برخی برداشتها از منشور کوروش تصریح کرد: «گاهی منشور کوروش را با حقوق بشر مقایسه میکنند و آن را همتراز با حقوق بشر یا دستاوردهای انقلاب فرانسه قرار میدهند؛ در حالی که این دو موضوع با یکدیگر برابر نیستند.» وی افزود کوروش در واقع همان سیستمی را اجرا کرد که برای او شناختهشده و آشنا بود و حکومت پاتریارکال در دوره هخامنشیان تحول پیدا کرد و به حکومت پاتریمونیال تبدیل شد.
وی گفت این ساختار در دوره داریوش به تکامل رسید؛ زیرا داریوش متوجه شد که باید نظام اداری عقلانی ایجاد کند که بتواند مستقل از شخص حاکم، امور کشور را اداره کند. به گفته او، برای تداوم اقتدار حاکم، سازمانهای جدیدی اضافه شدند؛ از جمله سازمانهای اطلاعاتی و ضد اطلاعاتی که با عنوان چشم و گوش شاه شناخته میشدند و همچنین ارتش دوباره سازماندهی شد و ارتش دائمی سپاه جاویدان شکل گرفت و ایجاد چاپارخانه و راههای شاهی نیز از دیگر اقدامات این دوره بود.
منشادی ادامه داد این حکومت چنان ساختار قدرتمندی ایجاد کرده بود که پس از هخامنشیان نیز هر گروهی که قدرت را به دست میگرفت، ناگزیر به ادامه همین سیستم بود و این سیستم پس از به قدرت رسیدن اعراب مسلمان و همچنین در دوره چنگیز و تیمور نیز اجرا شد.
وی با تأکید بر اینکه تداوم دیوانسالاری در ایران با حفظ زبان و فرهنگ ایرانی نیز ارتباط داشته است، اظهار کرد این تداوم از طریق همان دیوانسالاری پاتریمونیالی شکل گرفته است؛ زیرا تودههای مردم زبان، عرف، عادتها و فرهنگ خود را داشتند و از طریق نخبگانی که مورد تایید حکومت مرکزی بودند، به ساختار حکومت متصل میشدند. به این ترتیب، فرهنگ و هویت ایرانی در میان جماعتهای پراکنده حفظ شد و زبان و هویت استمرار پیدا کرد.
منشادی با اشاره به برخی جریانهای استقلالطلبانه و جداییخواهانه در دوره معاصر تصریح کرد در قرون اخیر، مطالبات استقلالخواهانه و جداییطلبانه و موضوع زبانهای محلی برجسته شده و از نظر او، این دیدگاهها پشتوانه استدلال تاریخی و فرهنگی ندارند و صرفاً منافع سیاسی گروههای خاصی را دنبال میکنند. وی خاطرنشان کرد در هیچ دورهای از تاریخ ایران، حکومت مرکزی زبانها، آداب و عادتهای محلی را نادیده نگرفته است و مشارکت آذربایجانیها در استقلال ایران در کنار حفظ زبان ترکی، نمونهای از این همزیستی تاریخی است.
وی با اشاره به روایتی از حضور ستارخان در جریان تحولات مشروطه گفت تقیزاده نقل میکند زمانی که قرار بود محمدعلیشاه را تبعید کنند، ستارخان نیز در آنجا حضور داشت و ستارخان فارسی بلد نبود و نمیتوانست به این زبان صحبت کند و به همین دلیل، تقیزاده با او به زبان ترکی صحبت کرد. منشادی در پایان تاکید کرد آنچه در کشور استمرار پیدا کرده و همچنان نیز ادامه خواهد داشت، فرهنگ ایرانی است که در تمام این دورههای تاریخی از طریق دیوانسالاری و نخبگان محلی حفظ شده است.
منبع: www.isna.ir

برگزاری آیین گرامیداشت سیوچهارمین هفته کتاب در حرم مطهر رضوی






