وضعیت کردهای سوریه و رقابت ترکیه و اسرائیل بر سر نظم جدید

به گزارش تابناک، مرکز عرب واشنگتن دی‌سی در مقاله‌ای به بررسی رقابت ترکیه و اسرائیل در سوریه پرداخته است. حمله هوایی اسرائیل در ۱۸ اوت ۲۰۲۶ به پایگاه هوایی ابوالظهور، در فاصله حدود ۷۰ کیلومتری مرز ترکیه، نشانه تشدید تازه‌ای در این رقابت بود.

اسرائیل بعدها ادعا کرد که سوریه قصد داشته با اجازه دادن به ترکیه برای استقرار سامانه‌های راداری و پدافند هوایی تحت بهره‌برداری نیروهای نظامی ترکیه در این پایگاه، وضعیت موجود امنیتی مورد نظر اسرائیل را تغییر دهد.

تام باراک، فرستاده ویژه آمریکا در امور سوریه و سفیر این کشور در ترکیه، این روایت را رد کرد، حمله را اقدامی غیرضروری در جهت تشدید تنش دانست و هشدار داد که نه واشنگتن و نه آنکارا از این حمله مطلع نشده بودند؛ موضوعی که می‌توانست نیروهای ترکیه را به‌طور معقول به تدارک پاسخ نظامی وادار کند. او همچنین این احتمال را مطرح کرد که اسرائیل برای کسب منافع سیاسی در آستانه انتخابات این کشور، درصدد تحریک ترکیه بوده است.

احمد الشرع، رئیس‌جمهور موقت سوریه، در ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶، در مجمع عمومی سازمان ملل متحد، حملات و تجاوزهای مکرر اسرائیل را محکوم کرد، تلاش‌های این کشور برای تحمیل واقعیتی جدید در میدان را رد کرد و خواستار عقب‌نشینی نیروهای اسرائیلی به خطوطی شد که در ۸ دسامبر ۲۰۲۴ در اختیار داشتند.

حمله اسرائیل به ابوالظهور تنها یک هفته پیش از آن صورت گرفت که نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) انحلال خود و ادغام کامل در نهادهای دولتی سوریه را اعلام کردند. این دو تحول در کنار یکدیگر، هم گستره نفوذ ترکیه بر نظم در حال شکل‌گیری سوریه و هم محدودیت‌های آن را آشکار می‌کنند.

پایان فعالیت نیروهای دموکراتیک سوریه

انحلال رسمی نیروهای دموکراتیک سوریه نقطه پایانی فرایندی است که ماه‌ها در جریان بود. آنکارا مدت‌ها با ادامه حیات ساختار سیاسی و نظامی خودمختاری که تحت رهبری یگان‌های مدافع خلق (YPG) قرار داشت، مخالفت می‌کرد؛ یگان‌هایی که ترکیه آن‌ها را امتداد حزب کارگران کردستان (PKK) می‌داند.

زمانی که مظلوم عبدی، فرمانده نیروهای دموکراتیک سوریه، در ۲۵ اوت انحلال این سازمان را اعلام کرد، بخش عمده‌ای از اقتدار سرزمینی آن پیش‌تر منتقل شده بود و روند ادغام نهادهای نظامی و غیرنظامی آن نیز تا حد زیادی آغاز شده بود. با این وجود، این اعلام رسمی دستاورد مهمی برای ترکیه محسوب می‌شد، هرچند اجرای توافق هنوز کامل نشده است.

نتیجه نهایی به آنچه ترکیه خواهان آن بود، نزدیک است: نیروهای دموکراتیک سوریه و اداره خودمختار وابسته به آن دیگر به‌عنوان نهادهایی مستقل وجود ندارند و گذرگاه‌های مرزی، میدان‌های نفت و گاز، زندان‌ها و دیگر تأسیسات عمومی به دولت مرکزی منتقل شده‌اند. توافق همچنین خروج نیروهای غیرسوری وابسته به حزب کارگران کردستان از سوریه را پیش‌بینی می‌کند.

تغییر موضع واشنگتن به تحقق این نتیجه کمک کرد. آمریکا در ابتدا خواهان انحلال نیروهای دموکراتیک سوریه نبود، زیرا این نیروها را به‌عنوان اصلی‌ترین شریک محلی خود در مبارزه با داعش ایجاد کرده و مورد حمایت قرار داده بود. اما پس از آنکه دولت الشرع به مرکز اقتدار سیاسی قابل اتکایی تبدیل شد، واشنگتن به‌تدریج دمشق را به‌جای نیروهای دموکراتیک سوریه خودمختار، شریک مطلوب خود برای تثبیت سوریه دانست.

وضعیت کردها پس از توافق ادغام

برای کردها، این توافق عقب‌نشینی بزرگی از نهادهای خودمختاری است که در طول جنگ داخلی ایجاد کرده بودند. تصمیم رهبری نیروهای دموکراتیک سوریه برای به تعویق انداختن امتیازدهی‌های معنادار پس از سقوط اسد، موقعیت آن‌ها را در مذاکرات نهایی نیز تضعیف کرد. زمانی که نیروهای دولتی به شمال‌شرق پیشروی کردند و عناصر قبایل عرب از نیروهای دموکراتیک سوریه جدا شدند، این نیرو دیگر اهرم نفوذی را که پیش‌تر در اختیار داشت، نداشت.

شماری از نیروهای یگان‌های مدافع خلق، که اصلی‌ترین مؤلفه کرد در ائتلاف گسترده‌تر نیروهای دموکراتیک سوریه محسوب می‌شوند، به‌جای آنکه به‌طور کامل در واحدهای موجود ارتش پراکنده شوند، در چهار تیپ کردی ارتش ملی مستقر در حسکه، کوبانی، المالکیه و قامشلی ادغام شده‌اند. دمشق همچنان اختیار تأیید نیروها و فرماندهان آن‌ها را در دست دارد و این تیپ‌ها تنها بخش کوچکی از نیروهای سابق نیروهای دموکراتیک سوریه را تشکیل می‌دهند.

سلاح‌های سنگین در حال انتقال به وزارت دفاع هستند، کادرهای غیرسوری مرتبط با حزب کارگران کردستان کنار گذاشته شده‌اند و انتظار می‌رود یگان‌های مدافع زنان (YPJ) به‌صورت جمعی و در قالب یک نیروی مبارزه با تروریسم به وزارت کشور بپیوندند؛ هرچند ترتیبات نهایی هنوز مشخص نشده است.

مظلوم عبدی به‌عنوان مشاور ریاست‌جمهوری منصوب شده است، در حالی که سیپان حمو، فرمانده ارشد یگان‌های مدافع خلق، به معاونت وزیر دفاع در امور مناطق شرقی رسیده است. انتظار می‌رود برای دیگر چهره‌های سیاسی کرد نیز انتصاب‌های بیشتری صورت گیرد. زبان کردی به‌عنوان یک زبان ملی به رسمیت شناخته شده است، اما زبان رسمی نیست و ورود آن به نظام آموزشی دولتی، فاصله گرفتن مهمی از سیاست‌های انکارگرایانه دولت‌های پیشین سوریه محسوب می‌شود.

دو دیدگاه متعارض درباره حاکمیت سوریه

ترکیه خواهان یک دولت متحد سوری است که بتواند اقتدار خود را در سراسر قلمرو کشور گسترش دهد، بازیگران مسلح خودمختار را مهار کند، بازگشت پناهندگان را تسهیل کند و به‌عنوان یک شریک سیاسی و اقتصادی باثبات عمل کند. ترکیه در حال آموزش نیروهای نظامی سوریه است و توافق کرده تجهیزات و پشتیبانی لجستیکی در اختیار آن‌ها قرار دهد.

رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، در سپتامبر و در مجمع عمومی سازمان ملل متحد بار دیگر بر این همسویی تأکید کرد. او سوریه تحت رهبری الشرع را کشوری توصیف کرد که با وجود «تحریکات داخلی و خارجی» به سوی امنیت و ثبات حرکت می‌کند و وعده داد حمایت ترکیه ادامه خواهد یافت.

در مقابل، اسرائیل از نظم منطقه‌ای اساساً متفاوتی حمایت می‌کند و ترجیح می‌دهد دولت سوریه به اندازه‌ای قدرتمند باشد که جمعیت خود را کنترل کند و به توافق‌ها پایبند بماند، اما از نظر نظامی آن‌قدر ضعیف باشد که نتواند حریم هوایی خود را کنترل کند یا در برابر عملیات اسرائیل مقاومت کند. ادامه اشغال مناطق جنوبی سوریه توسط اسرائیل، حمایت آن از خودمختاری دروزی‌ها در سویدا و تخریب زیرساخت‌های نظامی سوریه نشان می‌دهد که این کشور چگونه تلاش می‌کند اقتدار و توان نظامی دولت دمشق را محدود کند.

گزارش‌ها حاکی از آن بود که پایگاه هوایی ابوالظهور اندکی پیش از حمله، توسط هیئتی از ترکیه مورد بازدید و بررسی قرار گرفته بود. واکنش باراک به ادعای اسرائیل، برای یک دیپلمات آمریکایی به‌طور غیرمعمولی از اسرائیل انتقادآمیز بود، اما در عین حال حاوی نوعی اطمینان‌بخشی ضمنی نیز بود. حملات اسرائیل به پایگاه‌هایی در حمص و حماه در سال ۲۰۲۵، به‌طور گسترده به‌عنوان هشداری علیه ایجاد پایگاه‌های ترکیه در مرکز سوریه تلقی شد و حمله به ابوالظهور نشان داد که اسرائیل همین مخالفت را در شمال نیز دنبال خواهد کرد.

خطر فوری و جدی، حمله اسرائیل به یک تأسیسات سوری است که نیروهای ترکیه در آن حضور دارند؛ اقدامی که می‌تواند پاسخ نظامی ترکیه را در پی داشته باشد. برای کاهش خطر چنین برخوردی، ترکیه و اسرائیل در سال ۲۰۲۵ مذاکرات فنی درباره جلوگیری از برخورد نظامی آغاز کردند و واشنگتن اعلام کرد که در حال تلاش برای ایجاد سازوکار ارتباطی مستحکم‌تری میان اسرائیل، سوریه و ترکیه است. حمله اسرائیل به قطر در سپتامبر ۲۰۲۵، کشوری که عمیقاً در ساختار امنیتی آمریکا جای گرفته است، نشان داد که شراکت با آمریکا به‌خودی‌خود مصونیتی در برابر تشدید تنش‌های اسرائیل ایجاد نمی‌کند.