حفاظت از گنبد سلطانیه نیازمند تخصیص مستمر اعتبار است

به گزارش ایرنا، مهدی غلامی روز شنبه با اشاره به اقدامات انجام‌شده در پایگاه میراث جهانی گنبد سلطانیه طی سال جاری افزود: فعالیت‌های عمرانی و حفاظتی امسال در دو بخش عمده متمرکز شده که یکی از آنها ساماندهی و مرمت تزیینات گنبد و دیگری ساماندهی جبهه شرقی مجموعه است.

مرمت تزیینات گنبد در ارتفاع ۳۵ متری

وی افزود: در بخش تزیینات، اقدامات مرمتی در قسمت شمال‌غربی گنبد و در ارتفاع حدود ۳۵ متری انجام شده است، در این بخش، مقرنس‌ها، قطاربندی‌ها و قسمت‌هایی از کاشی‌کاری بنا به دلیل گذشت زمان دچار گسستگی و جابه‌جایی شده بود و احتمال تشدید آسیب‌های آنها نیز وجود داشت.

غلامی ادامه داد: با توجه به هشدارهای کارشناسی و پیش‌بینی بارندگی‌های امسال که بیش از حد معمول ارزیابی شده بود، مرمت این قسمت در اولویت کاری پایگاه قرار گرفت.

وی گفت گروهی از نیروهای متخصص و کارکنان مستقر در خود مجموعه گنبد سلطانیه تشکیل شد و این گروه طی حدود سه ماه، اقدامات مختلفی را برای تثبیت و حفاظت از تزیینات انجام دادند.

مدیر پایگاه میراث جهانی گنبد سلطانیه افزود: بخشی از کار شامل خانه‌سازی و تثبیت قسمت‌های آسیب‌دیده، نصب مجدد کاشی‌هایی بود که از جای خود خارج شده بودند و همچنین ایجاد موانع لازم برای جلوگیری از نفوذ آب‌های سطحی، باران و رطوبت به بخش‌های آسیب‌پذیر بنا بود.

وی اضافه کرد: در قسمت‌هایی که نیاز به جایگزینی آجر وجود داشت، از آجرهای جدیدی استفاده کردیم که با قالب‌زنی در کوره آجرپزی خود سلطانیه تولید شده و با پوشش نانو آغشته شده است.

غلامی ادامه داد: همچنین قسمت‌هایی که خوانایی خود را از دست داده بودند، با استفاده از مصالح گچ و ملات مناسب و متناسب با ترکیبات و ویژگی‌های بنا، مرمت و خواناسازی شدند، این بخش از اقدامات اکنون در مراحل پایانی قرار دارد و تقریباً به اتمام رسیده است.

ساماندهی جبهه شرقی و طرح احیای ورودی

وی در تشریح دومین پروژه عمرانی پایگاه نیز گفت: بخش دیگری از فعالیت‌های امسال در جبهه شرقی گنبد سلطانیه متمرکز شده است، محدوده‌ای که از نظر باستان‌شناسی اهمیت بسیار زیادی دارد و در سال‌های گذشته کاوش‌های متعددی در آن انجام شده است.

غلامی افزود: در این محدوده، بخش‌هایی از گورستان سلطنتی، بقایای معماری مرتبط با مجموعه و ورودی ضلع شرقی قرار دارد که مجموعه این بخش‌ها به نام «ابواب‌البر» شناخته می‌شود.

وی با اشاره به اهمیت تاریخی این محدوده اظهار داشت: بر اساس شواهد و مشاهدات باستان‌شناسی، این احتمال وجود دارد که ورودی اصلی گنبد سلطانیه در دوره ایلخانی از همین جبهه شرقی بوده باشد.

مدیر پایگاه میراث جهانی گنبد سلطانیه ادامه داد: در همین راستا، ساماندهی ورودی شرقی در دستور کار قرار گرفت و در حال اجرای طرحی برای احیای این ورودی هستیم.

وی گفت: ورودی مورد نظر دارای ارتفاعی حدود ۹ متر و عرضی نزدیک به پنج متر است و با یک دروازه عظیم روبه‌رو هستیم که تلاش شده طراحی آن بر اساس مطالعات و بررسی‌های مهندسی انجام شود.

غلامی تصریح کرد: «هرچند در کاوش‌ها و مشاهدات باستان‌شناسی نتوانسته‌ایم نمونه دقیق دروازه تاریخی را پیدا کنیم، اما با توجه به شواهد موجود و شناختی که از کاربری این محدوده به عنوان ورودی مجموعه داریم، تلاش می‌کنیم خاطره ورود به مجموعه گنبد سلطانیه از سمت شرقی و محدوده ابواب‌البر را احیا کنیم.»

وی افزود: در این بخش، نجاران و پیمانکاران مشغول فعالیت هستند و همزمان مرمت و حفاظت از بقایای معماری، اقدامات پیشگیرانه در برابر عوامل جوی و ساماندهی کف محوطه برای تسهیل بازدید گردشگران در حال انجام است.

غلامی ابراز امیدواری کرد در صورت مساعد بودن شرایط جوی و فراهم بودن امکان ادامه فعالیت‌ها، این پروژه تا حدود دو ماه آینده به مرحله افتتاح برسد.

وی در ادامه به فعالیت‌های باستان‌شناسی انجام‌شده در تابستان امسال اشاره کرد و گفت: در این فصل، بخشی از گورستان سلطنتی با سرپرستی دکتر عالی به صورت محدود مورد کاوش قرار گرفت.

غلامی افزود: گزارش این کاوش‌ها در حال تکمیل است و بخشی از آن نیز در وزارت میراث فرهنگی منتشر شده، اما برای ارائه نتایج نهایی، بررسی‌ها و مطالعات تکمیلی همچنان ادامه دارد.

وی با اشاره به یافته‌های حاصل از این کاوش‌ها گفت: در جریان عملیات باستان‌شناسی، آثاری از جمله قطعات کاشی، بقایای استخوانی و برخی اشیای دیگر به دست آمده که جزئیات و ارزش علمی آنها باید پس از تکمیل مطالعات در قالب گزارش تخصصی منتشر شود.

نیازهای گردشگری و ضرورت ورود بخش خصوصی

مدیر پایگاه میراث جهانی گنبد سلطانیه در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ضرورت ارتقای خدمات گردشگری این مجموعه اظهار داشت: وضعیت فعلی گردشگری کشور با توجه به شرایط موجود چندان مطلوب نیست، اما برنامه‌ریزی برای آینده نباید به بهبود شرایط کنونی موکول شود.

وی افزود: باید از هم‌اکنون زیرساخت‌های لازم را فراهم کنیم تا در آینده، زمانی که شرایط گردشگری کشور به وضعیت مناسب‌تری رسید و تعداد گردشگران افزایش یافت، آمادگی پذیرایی از آنها را داشته باشیم.

غلامی ادامه داد: در حوزه گردشگری، یکی از نیازهای جدی مجموعه، تقویت نیروی انسانی آموزش‌دیده است، به‌ویژه افرادی که بتوانند با گردشگران خارجی به زبان‌های زنده و متداول دنیا از جمله انگلیسی، ارتباط برقرار کنند.

وی تصریح کرد: در حال حاضر از نظر تعداد نیروهای آموزش‌دیده و مسلط به زبان‌های خارجی با محدودیت‌هایی مواجه هستیم و باید برای رفع این کمبود برنامه‌ریزی شود.

مدیر پایگاه میراث جهانی گنبد سلطانیه یکی دیگر از نیازهای مجموعه را توسعه خدمات دیجیتال و هوشمند برای بازدیدکنندگان عنوان کرد و گفت: استفاده از تجهیزاتی که از طریق بلوتوث به تلفن همراه گردشگران متصل شود و توضیحات دقیق و خودکار درباره بخش‌های مختلف بنا ارائه دهد، می‌تواند کیفیت بازدید را افزایش دهد.

وی افزود: وب‌سایت مجموعه نیز طراحی شده است، اما لازم است به صورت مستمر به‌روزرسانی شود و اطلاعات دقیق و مورد نیاز گردشگران در آن قرار گیرد.

غلامی خاطرنشان کرد: در کنار مرمت و حفاظت از بنا ارتقای امکانات اطلاع‌رسانی، خدمات دیجیتال و آموزش راهنمایان گردشگری از نیازهای مهم و فوری مجموعه به شمار می‌رود.

وی با تأکید بر ضرورت ورود بخش خصوصی به حوزه گردشگری سلطانیه گفت: برای جذب بیشتر گردشگر، تنها مرمت و حفاظت از بنای تاریخی کافی نیست و باید امکانات و فضاهای مکمل گردشگری نیز توسعه یابد.

غلامی افزود: ایجاد اقامتگاه‌های مناسب، فضاهای پذیرایی و رستورانی و امکانات تفریحی از جمله زیرساخت‌هایی است که می‌تواند تجربه گردشگران را بهبود ببخشد.

وی ادامه داد: طبیعتاً دولت نمی‌تواند تمام این مسئولیت‌ها را به‌تنهایی برعهده بگیرد، اما می‌تواند زمینه و بستر لازم را برای حضور سرمایه‌گذاران فراهم کند.

مدیر پایگاه میراث جهانی گنبد سلطانیه تصریح کرد: بخش خصوصی باید با ورود جدی به این حوزه، سرمایه‌گذاری و مدیریت مستقیم این خدمات را برعهده بگیرد تا مجموعه سلطانیه از نظر امکانات گردشگری نیز متناسب با جایگاه جهانی خود توسعه پیدا کند.

تأکید بر تخصیص مستمر اعتبار و پشتیبانی علمی

مدیر پایگاه میراث جهانی گنبد سلطانیه در پاسخ به پرسشی درباره نگرانی‌های مطرح‌شده پیرامون وضعیت حفاظتی و احتمال تخریب این اثر تاریخی گفت: «به‌کار بردن عبارت تخریب بنا، توصیف دقیق و درستی از وضعیت فعلی گنبد سلطانیه نیست.»

وی افزود: باید توجه داشت که با یک بنای عظیم تاریخی مواجه هستیم که قرن‌ها از عمر آن گذشته و طبیعی است که در طول این مدت، بخش‌هایی از آن نیازمند مراقبت، مرمت و اقدامات حفاظتی باشد.

غلامی برای توضیح بهتر شرایط بنا، آن را به یک پدربزرگ در خانواده تشبیه کرد و گفت: «همان‌طور که فردی با سن بالا نیازمند مراقبت و پایش مستمر است، یک بنای تاریخی نیز باید به‌صورت دائمی رصد شود تا در صورت مشاهده هرگونه مشکل یا فوریت، اقدامات ضروری در زمان مناسب انجام گیرد.»

وی ادامه داد: ما به‌طور مستمر وضعیت گنبد را پایش می‌کنیم و هرجا ضرورت داشته باشد، اقدامات لازم را پیش‌بینی و اجرا خواهیم کرد البته این اقدامات به میزان اعتبارات، دسترسی به نیروی انسانی متخصص و امکانات موجود بستگی دارد.

مدیر پایگاه میراث جهانی گنبد سلطانیه تصریح کرد: نمی‌توان گفت همه بخش‌های بنا در وضعیت ایده‌آل قرار دارند، اما می‌توان با اطمینان گفت که شرایط بنا تحت کنترل است و فعالیت‌های حفاظتی و پایشی برای آن ادامه دارد.

وی افزود: اگر بخواهیم تمام برنامه‌ها و اقداماتی را که برای حفاظت و مرمت این مجموعه باید انجام شود، فهرست کنیم، با فهرستی طولانی مواجه خواهیم شد که طبیعتاً باید بر اساس میزان اهمیت و فوریت، اولویت‌بندی شوند.

غلامی خاطرنشان کرد: علاقه‌مندیم همه این برنامه‌ها در کوتاه‌ترین زمان ممکن اجرا شوند، اما ارائه تصویری غیرواقعی از وضعیت و ادعای انجام تمام اقدامات، نوعی وعده غیرعملی خواهد بود. باید شرایط اعتباری، نیروی انسانی و ضرورت‌های تخصصی را در نظر گرفت.

وی در پاسخ به پرسشی درباره میزان اعتبارات مورد نیاز برای حفاظت از گنبد سلطانیه گفت: میزان اعتبار یک موضوع است، اما پیوستگی و استمرار تخصیص آن موضوعی مهم‌تر و تعیین‌کننده‌تر محسوب می‌شود.

غلامی افزود: برای مثال، اگر همین امروز هزار میلیارد تومان اعتبار در اختیار پایگاه قرار بگیرد، این پرسش مطرح می‌شود که چگونه و در چه مدت باید این منابع هزینه شود.

وی ادامه داد: مرمت یک اثر تاریخی با سایر پروژه‌های عمرانی تفاوت دارد، در این حوزه باید همه اقدامات به ترتیب، با دقت، حوصله، مطالعات کارشناسی و تخصص کافی انجام شود، منابع مالی نیز ارزشمند هستند و باید به بهترین شکل و در چارچوب برنامه‌های مشخص هزینه شوند.

مدیر پایگاه میراث جهانی گنبد سلطانیه تصریح کرد: برای ما مهم است که اعتبارات متناسب با برنامه‌های حفاظتی به صورت پیوسته و در زمان‌بندی مشخص تخصیص پیدا کند.

وی با انتقاد از تخصیص‌های نامنظم و مقطعی اعتبارات گفت: گاهی ممکن است چند ماه یا حتی بیشتر منتظر تخصیص اعتبار بمانیم و در مقابل، زمانی اعتبار به‌صورت ناگهانی در اختیار مجموعه قرار گیرد و اعلام شود که باید در مدت دو ماه هزینه شود؛ در حالی که چنین شرایطی با ماهیت پروژه‌های مرمتی و برنامه‌ریزی دقیق حفاظتی سازگار نیست.

غلامی افزود: این شیوه تخصیص منابع موجب می‌شود نتوانیم اعتبارات را آنگونه که مدنظر داریم، دقیق، اصولی و بهینه مصرف کنیم بنابراین استمرار، نظم و تناسب زمانی در تخصیص اعتبارات برای حفاظت از گنبد سلطانیه اهمیت بسیار زیادی دارد.

وی درباره نقش مسئولان و دستگاه‌های مختلف در حفاظت از تنها اثر ثبت جهانی استان زنجان گفت: از تجربه فعالیت در این پایگاه به این نتیجه رسیده‌ام که نخستین و مهم‌ترین نیاز ما برخورداری از پشتیبانی تخصصی و علمی مستمر است.

غلامی افزود: این پشتیبانی نباید صرفاً به مجموعه‌های دولتی محدود شود، بلکه دانشگاه‌ها، استادان برجسته، متخصصان ملی و حتی کارشناسان بین‌المللی نیز باید در این زمینه مشارکت داشته باشند.

وی ادامه داد: مدیر یک پایگاه میراث جهانی نمی‌تواند در همه حوزه‌های تخصصی صاحب‌نظر باشد، ممکن است بتوانیم مسائل را تا حدودی تحلیل کنیم و درباره برخی موضوعات تصمیم بگیریم، اما در مواردی نیازمند مشاوره‌های علمی، اتاق‌های فکر تخصصی و نظر کارشناسان برجسته هستیم.

مدیر پایگاه میراث جهانی گنبد سلطانیه تصریح کرد: باید تیم‌هایی از استادان و متخصصان برجسته دانشگاهی کشور و حتی در صورت نیاز کارشناسان بین‌المللی تشکیل شوند تا در موضوعات تخصصی به پایگاه مشاوره دهند.

وی گفت: این همکاری الزاماً به معنای حضور فیزیکی و دائمی متخصصان در مجموعه سلطانیه نیست، بلکه می‌توان از ظرفیت ارتباطات مجازی، مکاتبات علمی و سایر روش‌های ارتباطی برای دریافت مشاوره‌های تخصصی استفاده کرد.

غلامی با بیان اینکه در این زمینه احساس ضعف و کمبود می‌شود، افزود: واقعیت این است که هنگام تصمیم‌گیری درباره برخی اقدامات حساس و تخصصی، آن پشتیبانی علمی و فکری که باید در اختیار پایگاه باشد، به اندازه کافی احساس نمی‌شود.

وی خاطرنشان کرد: پس از فراهم شدن این پشتوانه تخصصی، باید منابع مالی متناسب با طرح‌ها و برنامه‌های کارشناسی نیز تأمین شود. تخصص و اعتبار در کنار یکدیگر می‌توانند حفاظت اصولی و ماندگار از این اثر جهانی را تضمین کنند.

غلامی با تأکید بر اینکه حفاظت از گنبد سلطانیه نباید صرفاً مسئولیت مجموعه میراث فرهنگی تلقی شود، گفت: حمایت از این اثر جهانی به یک عزم جدی استانی و ملی نیاز دارد و همه دستگاه‌ها و مجموعه‌های مرتبط باید در این زمینه پای کار باشند.

وی افزود: همان‌طور که برای حفاظت از آثار شاخص جهانی کشور از جمله تخت جمشید و پاسارگاد به پشتیبانی علمی و تخصصی نیاز داریم، گنبد سلطانیه نیز به‌عنوان یکی از آثار ارزشمند و جهانی ایران باید از چنین حمایت‌هایی برخوردار باشد.

مدیر پایگاه میراث جهانی گنبد سلطانیه تأکید کرد: باید چندین تیم تخصصی در سطح ملی و حتی بین‌المللی برای پشتیبانی علمی، کارشناسی و فنی از این مجموعه شکل بگیرند تا گروه اجرایی مستقر در پایگاه بتواند با پشتوانه علمی و اعتباری مناسب، برنامه‌های حفاظتی و مرمتی را پیش ببرد.

وی خاطرنشان کرد: گنبد سلطانیه بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی کشور است و حفاظت از آن نیازمند همکاری همه‌جانبه، برنامه‌ریزی بلندمدت، تخصیص مستمر اعتبارات، بهره‌گیری از دانش متخصصان و مشارکت بخش خصوصی در توسعه زیرساخت‌های گردشگری است.

گنبد سلطانیه، شاهکار بی‌نظیر معماری ایرانی - اسلامی است که در ۲۴ تیرماه ۱۳۸۴ به ثبت میراث جهانی یونسکو رسید تا برای همیشه به عنوان اثر بی بدیل معماری ایلخانی و بلندترین گنبد آجری ایران در حافظه و تقویم جهانیان باقی بماند.