حفاظت پایدار جنگل‌های زاگرس نیازمند مدیریت علمی آتش‌سوزی است

به گزارش ایسنا، رضا سیاه‌منصور با اشاره به پیچیدگی عوامل مؤثر بر تخریب و آتش‌سوزی جنگل‌های زاگرس اظهار کرد: «بخش قابل‌توجهی از تخریب‌ها و آتش‌سوزی‌های رخ‌داده در این پهنه ارزشمند طبیعی، متأثر از تصمیمات، تحولات و عوامل فرامرزی است که خارج از مرزهای کشور شکل می‌گیرند» و نمی‌توان تمامی چالش‌های موجود در جنگل‌های زاگرس را صرفاً در چارچوب عوامل و مسائل داخلی تحلیل کرد. به گفته وی، شناخت دقیق این عوامل و بررسی ابعاد مختلف اثرگذاری آن‌ها، پیش‌نیاز تدوین راهبردهای مؤثر برای حفاظت از منابع طبیعی است.

وی با تأکید بر اینکه نخستین گام در حکمرانی صحیح منابع طبیعی، ترسیم دقیق و واقع‌بینانه وضعیت موجود است، افزود: در مدیریت منابع طبیعی، پذیرش واقعیت‌ها و شناخت صادقانه نقاط قوت، ضعف، ظرفیت‌ها و تهدیدها اهمیت اساسی دارد. تا زمانی که مسائل و چالش‌ها به‌درستی شناسایی و بیان نشوند، امکان برنامه‌ریزی اثربخش و اتخاذ تصمیمات اصلاحی فراهم نخواهد شد.

مشارکت جوامع محلی؛ حلقه مفقوده حفاظت

عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی لرستان، ایجاد انگیزه، اعمال بازدارندگی قاطع و تقویت حس تعلق و مسئولیت‌پذیری بهره‌برداران نسبت به منابع ملی را سه مؤلفه مهم در مدیریت پایدار عرصه‌های طبیعی دانست و تصریح کرد: یکی از راهبردهای هوشمندانه و اثربخش در حفاظت از جنگل‌ها و مراتع، ایجاد پیوند واقعی میان منافع و مسئولیت‌های جوامع محلی با حفظ این سرمایه‌های ملی است.

سیاه‌منصور در تبیین اهمیت این رویکرد، به تجربه حفاظت بهره‌برداران از مزارع زراعی اشاره کرد و گفت باید به این پرسش توجه کنیم که چرا در بسیاری از موارد، با وجود خشک شدن پوشش گیاهی و قرار گرفتن مزارع گندم و جو در شرایط مستعد آتش‌سوزی، در زمان سرپا بودن محصولات و پیش از برداشت، شاهد بروز آتش‌سوزی‌های گسترده در این اراضی نیستیم. به گفته وی، پاسخ را باید در میزان تعلق خاطر، وابستگی اقتصادی و احساس مسئولیت بهره‌برداران نسبت به محصول و زمین خود جست‌وجو کرد.

وی ادامه داد: کشاورز به دلیل ارتباط مستقیم منافع و معیشت خود با مزرعه، برای حفاظت از آن انگیزه دارد. بنابراین، اگر بتوانیم همین الگوی تعلق خاطر و مسئولیت‌پذیری را در عرصه‌های جنگلی و مرتعی نیز ایجاد کنیم و بهره‌برداران محلی را به شرکای واقعی حفاظت از منابع طبیعی تبدیل کنیم، به یکی از کاربردی‌ترین و پایدارترین شیوه‌های صیانت از جنگل‌ها و مراتع دست خواهیم یافت.

ضرورت نسخه‌های مدیریتی متناسب با تیپ‌های گیاهی

این عضو هیئت علمی با ارائه مجموعه‌ای از پیشنهادهای سیاستی و مدیریتی برای ارتقای نظام پیشگیری، مقابله و بازسازی پس از آتش‌سوزی، بر ضرورت ارزیابی علمی و مستمر حوادث گذشته تأکید کرد و گفت یکی از اقدامات ضروری، تحلیل و ارزیابی دقیق آتش‌سوزی‌های سنوات گذشته، بررسی نحوه عملکرد نیروهای عملیاتی، شناسایی نقاط قوت و ضعف اقدامات انجام‌شده و استخراج درس‌آموخته‌های مدیریتی از هر حادثه است.

وی افزود: نمی‌توان برای تمامی عرصه‌های طبیعی، با ویژگی‌های اکولوژیک و پوشش گیاهی متفاوت، یک نسخه مدیریتی واحد در نظر گرفت. لازم است برای تیپ‌های گیاهی مختلف، متناسب با ویژگی‌های ساختاری، اقلیمی و بوم‌شناختی هر منطقه، برنامه‌های اختصاصی تدوین شود. این برنامه‌ها باید هر سه مرحله پیش از آتش‌سوزی، حین وقوع آتش‌سوزی و پس از اطفای حریق را به‌صورت یکپارچه پوشش دهند.

سیاه‌منصور با اشاره به اهمیت مدیریت پس از آتش‌سوزی خاطرنشان کرد: پایان عملیات اطفای حریق به معنای پایان مسئولیت مدیریتی نیست؛ بلکه بخش مهمی از فرآیند حفاظت، از همین مرحله آغاز می‌شود. ارزیابی خسارت‌های اکولوژیک، بررسی وضعیت زادآوری طبیعی، جلوگیری از فرسایش خاک، مدیریت رواناب، حفاظت از پوشش گیاهی باقی‌مانده و برنامه‌ریزی برای احیای عرصه‌های آسیب‌دیده باید در اولویت اقدامات پس از آتش‌سوزی قرار گیرد.

بازنگری در سیاست‌های جنگل‌کاری و توانمندسازی نیروها

وی همچنین بر ضرورت تدقیق مطالعات منابع طبیعی و بازنگری در فرآیندهای اجرایی و قراردادی این حوزه تأکید کرد و گفت تصمیم‌گیری درباره عرصه‌های طبیعی باید مبتنی بر مطالعات دقیق، شناخت ظرفیت‌های اکولوژیک و ارزیابی پیامدهای بلندمدت باشد. همچنین لازم است فرآیندهای مناقصه و اجرای طرح‌های منابع طبیعی مورد بازنگری قرار گیرند تا کیفیت مطالعات، تخصص مجریان و اثربخشی اقدامات اجرایی در اولویت قرار گیرد.

این کارشناس منابع طبیعی، استفاده از گونه‌های مقاوم‌تر به آتش‌سوزی را به‌ویژه در کانون‌های بحرانی از دیگر راهکارهای قابل‌توجه دانست و افزود انتخاب گونه‌های گیاهی در برنامه‌های جنگل‌کاری و احیای عرصه‌ها باید بر اساس ویژگی‌های بوم‌شناختی منطقه، سازگاری با شرایط اقلیمی و میزان تاب‌آوری در برابر تنش‌های محیطی انجام شود. به گفته وی، ورود و کاشت گونه‌های سوزنی‌برگ در جنگل‌های بلوط زاگرس باید ممنوع شود و سیاست‌های احیایی با اولویت حفظ ساختار طبیعی و گونه‌های بومی این اکوسیستم دنبال شود.

سیاه‌منصور بر نقش بهره‌برداران در اقدامات پیشگیرانه تأکید کرد و اظهار داشت ایجاد آتش‌بُر در حاشیه اراضی زراعی مجاور جنگل‌ها و مراتع، با مشارکت و مسئولیت‌پذیری بهره‌برداران، می‌تواند نقش مهمی در کاهش احتمال گسترش آتش از اراضی کشاورزی به عرصه‌های طبیعی داشته باشد. وی شناسنامه‌دار کردن درختان واقع در مزارع و حاشیه اراضی زراعی از طریق نصب پلاک و ثبت مشخصات بهره‌بردار را نیز از جمله راهکارهای پیشنهادی برای افزایش مسئولیت‌پذیری و تقویت نظارت بر حفاظت از درختان عنوان کرد.

وی با اشاره به ضرورت ارتقای توان عملیاتی نیروهای مقابله با آتش‌سوزی بیان کرد مقابله مؤثر با حریق در جنگل‌ها و مراتع، نیازمند نیروهای حرفه‌ای، آموزش‌دیده و توانمند است. آموزش تخصصی نیروها، ارتقای مهارت‌های عملیاتی، آشنایی با اصول مدیریت بحران و انتخاب تجهیزات متناسب با شرایط توپوگرافی و پوشش گیاهی منطقه، باید به‌عنوان بخش جدایی‌ناپذیر برنامه‌های مدیریت آتش‌سوزی مورد توجه قرار گیرد.

وی تأکید کرد برای دستیابی به نظام کارآمد مدیریت آتش‌سوزی در جنگل‌ها و مراتع، لازم است هر حادثه به‌صورت مستقل و با رویکردی علمی و کارشناسی مورد تحلیل قرار گیرد؛ به‌گونه‌ای که ضمن شناسایی عوامل ایجاد و گسترش حریق، عملکرد نیروها، کارآمدی تجهیزات و امکانات اطفای حریق، تناسب ادوات با شرایط محیطی و کیفیت آموزش کاربران به‌دقت ارزیابی شود.

سیاه‌منصور خاطرنشان کرد: «حفاظت پایدار از جنگل‌های زاگرس صرفاً با اقدامات مقطعی و واکنشی محقق نمی‌شود؛ بلکه مستلزم تغییر رویکرد از مدیریت صرفاً مبتنی بر اطفای حریق به مدیریت جامع، پیشگیرانه، مشارکتی و مبتنی بر دانش است»؛ رویکردی که در آن مردم و بهره‌برداران محلی، نیروهای متخصص، دستگاه‌های اجرایی و مراکز علمی در کنار یکدیگر برای صیانت از سرمایه‌های طبیعی کشور ایفای نقش کنند.