جنگ علیه ایران و بازنگری در معادلات قدرت و نظم جهانی

به گزارش ایرنا، جنگ علیه ایران در متن تحول تاریخی فهمیده می‌شود. این جنگ فقط رویارویی دو نیروی نظامی نیست؛ آزمونی است برای سنجش اینکه در جهان جدید، قدرت چگونه تولید می‌شود و چگونه به نتیجه سیاسی تبدیل می‌شود. تاریخ بارها نشان داده است که برتری نظامی الزاماً به پیروزی سیاسی منجر نمی‌شود. ویتنام، افغانستان و عراق هرکدام به شکلی ثابت کردند که شکست دادن ارتش‌ها با ساختن نظم سیاسی مطلوب تفاوت دارد.

پایان انحصار قدرت نظامی

یکی از تحولات بنیادین عصر حاضر، کاهش فاصله میان فناوری نظامی پیشرفته و ابزارهای ساده‌تر و در دسترس است. پهپادی با هزینه‌ای محدود ممکن است سامانه‌ای چندین میلیون دلاری را درگیر کند. موشکی با فناوری نسبتاً ساده‌تر نیز می‌تواند هزینه دفاعی سنگینی به طرف مقابل تحمیل کند. شبکه‌های حسگر، داده‌های ماهواره‌ای و الگوریتم‌های هوش مصنوعی، سرعت تصمیم‌گیری و دقت عملیات را دگرگون ساخته‌اند.

در چنین شرایطی، مسئله فقط برخورداری از پیشرفته‌ترین سلاح نیست؛ بلکه توانایی ایجاد پیچیدگی و فرسایش در توان دفاعی و اقتصادی طرف مقابل با هزینه‌ای کمتر است. گاهی هزینه حمله بسیار کمتر از هزینه دفاع در برابر آن است؛ بنابراین برتری فناورانه لزوماً به معنای برتری اقتصادی یا راهبردی نیست. هوش مصنوعی نیز این تحول را شتاب داده است. الگوریتم‌ها می‌توانند اطلاعات گسترده را تحلیل و چرخه تصمیم‌گیری نظامی را کوتاه کنند؛ اما همین سرعت، خطر محاسبه اشتباه، تشدید ناخواسته درگیری و کاهش فرصت دیپلماسی را افزایش می‌دهد.

پیروزی و شکست؛ چه کسی آینده را تعیین می‌کند؟

در روایت‌های سنتی، پیروزی با تصرف سرزمین، تسلیم ارتش یا نابودی زیرساخت‌های نظامی تعریف می‌شد. اما در عصر شبکه‌ها و وابستگی متقابل، این معیارها دیگر کافی نیستند. ممکن است یک طرف توانایی تخریب گسترده داشته باشد، اما نتواند اراده سیاسی طرف مقابل را تغییر دهد. پیروزی در جنگ با تعداد اهداف منهدم‌شده سنجیده نمی‌شود؛ با نظمی سنجیده می‌شود که پس از پایان جنگ باقی می‌ماند.

باید میان موفقیت تاکتیکی، دستاورد عملیاتی و پیروزی راهبردی تفاوت گذاشت. تخریب یک تأسیسات می‌تواند موفقیت عملیاتی باشد؛ اما اگر هدف نهایی تغییر رفتار سیاسی یک کشور بوده و محقق نشده باشد، نمی‌توان از پیروزی راهبردی سخن گفت. معیار نهایی، میزان تحقق اهداف، هزینه‌های پرداخت‌شده و توانایی تبدیل وضعیت پس از جنگ به نظمی پایدار است.

تنگه هرمز و هزینه جهانی جنگ

جنگ ایران نشان داد که در اقتصاد جهانی امروز، جغرافیا همچنان قدرت دارد. تنگه هرمز فقط یک مسیر دریایی نیست؛ یکی از شریان‌های حیاتی انرژی جهان است. اختلال در این گذرگاه می‌تواند قیمت انرژی، هزینه بیمه و حمل‌ونقل دریایی، تولید صنعتی و حتی قیمت مواد غذایی را در کشورهای دوردست تحت تأثیر قرار دهد.

برآورد مؤسسه اقتصاد و صلح (IEP) نشان می‌دهد که در سناریوی تداوم آتش‌بس شکننده و بازگشایی نسبی تنگه هرمز، زیان تولید ناخالص داخلی جهان در سال ۲۰۲۶ می‌تواند حدود ۱.۳ تریلیون دلار باشد. در سناریوی ازسرگیری جنگ، بسته ماندن تنگه برای شش ماه یا بیشتر و گسترش درگیری، این رقم به حدود ۳.۵ تریلیون دلار می‌رسد. تفاوت ۲.۲ تریلیون دلاری این دو سناریو، ارزش اقتصادی جلوگیری از تشدید بحران را نشان می‌دهد؛ نه خسارتی که تاکنون به‌طور قطعی محقق شده باشد. رئیس کمیسیون اروپا در سوم نوامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که اختلال در تنگه هرمز، از زمان بسته شدن آن، ۱۲۷ میلیارد یورو هزینه اضافی واردات سوخت‌های فسیلی به اروپا تحمیل کرده است. وزارت حمل‌ونقل سنگاپور نیز از افزایش نرخ بیمه ریسک جنگ برای عبور از تنگه هرمز، از حدود ۰.۱۰ تا ۰.۲۵ درصد ارزش کشتی به ۳.۵ تا ۷.۵ درصد خبر داده است. این ارقام را نباید با برآورد کلان ۳.۵ تریلیون دلاری جمع کرد؛ زیرا بخشی از این هزینه‌ها در محاسبات کلان منعکس شده‌اند.

هزینه سیاسی جنگ و نظم آینده

صورت‌حساب جنگ فقط در بودجه نظامی و بازار انرژی ظاهر نمی‌شود. انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در سوم نوامبر ۲۰۲۶ نمونه‌ای از این واقعیت بود. دموکرات‌ها در یک چرخش انتخاباتی گسترده، کنترل هر دو مجلس کنگره را از جمهوری‌خواهان گرفتند؛ حتی در برخی حوزه‌هایی که پایگاه مطمئن جمهوری‌خواهان محسوب می‌شدند. جنگ ایران در کنار تورم، افزایش هزینه زندگی، تعرفه‌های تجاری و نارضایتی از عملکرد دولت، از عوامل مؤثر بر این نتیجه معرفی شد. رویترز گزارش داد که جنگ و افزایش قیمت سوخت و کالاها در شکل‌گیری نارضایتی انتخاباتی نقش داشته‌اند. دونالد ترامپ نیز پذیرفت که جنگ ایران بخشی از دلایل شکست جمهوری‌خواهان بوده است. از ژانویه ۲۰۲۷، دولت ترامپ با کنگره‌ای روبه‌رو خواهد شد که هر دو مجلس آن در اختیار حزب مخالف است. این وضعیت می‌تواند نظارت و تحقیقات کنگره را افزایش دهد و تصویب بودجه و سیاست‌های دفاعی را دشوارتر کند.

در گذشته، بازدارندگی عمدتاً بر توازن قدرت نظامی و تهدید به پاسخ متقابل استوار بود. امروز توانایی ایجاد اختلال در تجارت جهانی، تهدید مسیرهای انرژی و افزایش هزینه‌های اقتصادی نیز بخشی از این معادله شده‌اند. جنگ ایران بار دیگر نشان داد که امنیت منطقه را نمی‌توان صرفاً با حضور نظامی قدرت‌های فرامنطقه‌ای یا برتری تسلیحاتی یک بازیگر تضمین کرد. چنین نظمی به گفت‌وگو، توافق‌های قابل راستی‌آزمایی، تضمین‌های متقابل و سازوکارهای مدیریت بحران نیاز دارد. در جهان امروز، قدرت تخریب می‌تواند سرنوشت یک نبرد را تغییر دهد؛ اما تنها عقلانیت سیاسی است که می‌تواند آینده پس از آن را بسازد.