جنگل‌های بلوط کردستان؛ از تهدید زوال تا برنامه‌های احیا

به گزارش باشگاه خبرنگاران جوان، جنگل‌های بلوط کردستان به‌عنوان میراث ارزشمند زاگرس در سال‌های اخیر با تهدیدهایی همچون خشکسالی، گسترش آفات و بیماری‌ها، آتش‌سوزی و تخریب انسانی مواجه شده‌اند؛ تهدیدهایی که بخشی ریشه در تغییرات اقلیمی دارد و فشارهای انسانی نیز بر شدت آسیب‌پذیری این زیست‌بوم افزوده است. در چنین شرایطی اجرای طرح‌های جنگلداری اجتماعی، عملیات احیایی، مبارزه با آفات و تقویت یگان‌های حفاظتی در کنار مشارکت جوامع محلی به مهم‌ترین راهبردهای صیانت از این جنگل‌ها تبدیل شده است.

جنگل‌های زاگرس از مهم‌ترین سرمایه‌های طبیعی کشور به شمار می‌روند که نقش اساسی در حفظ منابع آب و خاک، جلوگیری از فرسایش، تنظیم چرخه آب، ترسیب کربن و پایداری تنوع زیستی دارند. کردستان به دلیل برخورداری از گستره قابل توجه جنگل‌های طبیعی، جایگاه مهمی در زیست‌بوم زاگرس شمالی دارد و بخشی از معیشت و زندگی جوامع محلی نیز به این عرصه‌ها وابسته است.

۳۷۴ هزار هکتار جنگل بلوط در کردستان

بهزاد شریفی‌پور، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کردستان، با اشاره به وسعت جنگل‌های استان اظهار کرد: «جنگل‌های کردستان با مساحتی معادل ۳۷۴ هزار هکتار، بخش قابل توجهی از جنگل‌های غرب کشور و زاگرس شمالی را تشکیل می‌دهند و در حوزه آبریز رودخانه‌های سیروان، زاب و زرینه‌رود گسترده شده است.»

وی افزود جنگل‌های استان در شهرستان‌های بانه، مریوان، سروآباد، کامیاران و بخش‌هایی از سنندج و سقز پراکنده شده‌اند. به گفته وی بلوط گونه غالب جنگل‌های کردستان است و گونه‌های مختلف بلوط شامل ویول، مازودار و برودار در این جنگل‌ها پراکنش دارند و گونه‌هایی همچون بنه، گلابی وحشی، زالزالک، کیکم، زبان گنجشک، داغداغان و ارغوان نیز از گونه‌های همراه این زیست‌بوم به شمار می‌روند.

بیشترین گستره جنگلی کردستان در شهرستان‌های مریوان با ۱۱۷ هزار و ۲۷۸ هکتار و بانه با ۱۰۸ هزار و ۹۴۵ هکتار قرار دارد و شهرستان‌های سروآباد، کامیاران، سنندج و سقز نیز از دیگر مناطق دارای پوشش جنگلی هستند.

طرح جنگلداری اجتماعی و مبارزه با آفات

شریفی‌پور با تشریح برنامه‌های حفاظت و احیا اظهار کرد اقدامات احیایی شامل غنی‌سازی با بذر و نهال، توسعه جنگل از طریق بذرکاری و نهال‌کاری و مراقبت و نگهداری از ذخیره‌گاه‌های جنگلی است. کردستان به‌عنوان یکی از استان‌های پایلوت کشور در تهیه و اجرای طرح جنگلداری اجتماعی یا جنگلداری نوین انتخاب شده و این طرح در هشت پلاک جنگلی شهرستان‌های سنندج و سروآباد شامل برقرو، نگل، لنگریز، ماضی‌بن، دگاگاه، کرآباد، رزآب و نی‌آباد در حال تهیه و اجراست.

وی ادامه داد با استفاده از اعتبارات محرومیت‌زدایی و تملک دارایی، عملیات نهال‌کاری در حوزه‌های آبخیز رشکی بانه و چشمیدر سروآباد اجرا خواهد شد و در مجموع ۱۲ هزار و ۳۷۷ هکتار از عرصه‌های جنگلی استان در قالب اجرای طرح جنگلداری اجتماعی و عملیات بیولوژیک تحت پوشش قرار خواهد گرفت.

به گفته مدیرکل منابع طبیعی کردستان، جوانه‌خوار بلوط یکی از آفات مهم و تهدیدکننده جنگل‌های بلوط است که با تغذیه از جوانه‌های تازه و برگ‌های در حال رشد، توان فتوسنتز و تولید انرژی درختان را کاهش می‌دهد و در صورت شدت گرفتن آلودگی، تاج درختان دچار تنک‌شدگی شده و ضعف عمومی درخت می‌تواند زمینه‌ساز خشکیدگی و مرگ تدریجی آن شود. خشکسالی‌های متوالی و تنش‌های محیطی با تضعیف توان دفاعی درختان، میزان آسیب‌پذیری آن‌ها در برابر آفات را افزایش می‌دهد. علاوه بر جوانه‌خوار بلوط، برخی آفات و بیماری‌های دیگر از جمله زغالی بلوط و بیماری‌های قارچی نیز می‌توانند سلامت درختان و کیفیت بذرها را تحت تأثیر قرار دهند.

پایش تخصصی آفات هر سال در زمان‌های مشخص و متناسب با شرایط اکولوژیکی آن‌ها توسط کارشناسان و متخصصان منابع طبیعی و در مواردی با همکاری دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی انجام می‌شود و عملیات مبارزه متناسب با اعتبارات تخصیصی استانی و ملی در مناطق دارای شرایط بحرانی اجرا می‌شود. در سال ۱۴۰۴ عملیات مکانیکی و بیولوژیکی مبارزه با آفات در سطح هزار و ۸۰ هکتار انجام شد که از این میزان، ۹۰۰ هکتار مربوط به مبارزه فیزیکی و ۱۸۰ هکتار مربوط به مبارزه بیولوژیکی بود. در سال جاری نیز عملیات حذف فیزیکی آفت نیمه‌انگلی لورانتوس در سطح ۹۰۰ هکتار از جنگل‌های تحت مدیریت در شهرستان‌های بانه، مریوان و سروآباد در حال انجام است.

یکی از محورهای حفاظت، جلوگیری از تخریب، قطع درختان، تصرف و تغییر کاربری اراضی ملی است. شریفی‌پور اظهار کرد: «صیانت و احیای منابع طبیعی از رسالت‌های اصلی این مجموعه است و همکاران منابع طبیعی به‌صورت مستمر در راستای انجام وظایف قانونی خود فعالیت می‌کنند.» وی افزود بر اساس تبصره ماده ۵۵ قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها و مراتع، به محض مشاهده هرگونه اقدام غیرقانونی در عرصه‌های منابع طبیعی، اقدامات قانونی لازم انجام می‌شود. با بلوک‌بندی شهرستان‌های تابعه از نظر حفاظتی و تعیین مسئول مشخص برای هر محدوده، پایش عرصه‌ها با دقت بیشتری انجام می‌شود و یگان حفاظت منابع طبیعی در پاسگاه‌های حفاظتی ادارات شهرستان‌ها به‌صورت شبانه‌روزی و برخط در آماده‌باش قرار دارد و شهروندان می‌توانند گزارش‌های مربوط به تصرفات غیرقانونی و تخریب منابع طبیعی را از طریق سامانه‌های ۱۵۰۴ و ۱۳۹ اطلاع دهند.

تجهیز نیروها و آموزش برای مقابله با آتش‌سوزی

شریفی‌پور با اشاره به امکانات مقابله با آتش‌سوزی اظهار کرد تجهیزات به دو گروه انفرادی و گروهی تقسیم می‌شوند و اداره‌کل منابع طبیعی کردستان با پیگیری برای جذب اعتبارات استانی، نسبت به تهیه تجهیزات مورد نیاز ادارات تابعه و گروه‌های تخصصی مستقر در پایگاه‌های مدیریت آتش‌سوزی اقدام می‌کند. از خودروهای کمک‌دار، پتروفایر، لباس و کفش مخصوص حریق، آتش‌کوب، هدلامپ و دمنده به‌عنوان بخشی از تجهیزات مهار آتش‌سوزی نام برده شد و امسال نیز با تأکید بر حفظ جان و ایمنی نیروهای عملیاتی، تجهیزاتی از جمله لباس و کفش مخصوص، آتش‌کوب و دمنده توزیع شده است. با توجه به اینکه وقوع آتش‌سوزی بیشتر در نواحی غربی و مناطق جنگلی استان گزارش می‌شود، اولویت توزیع تجهیزات با شهرستان‌هایی است که بیشتر در معرض حریق قرار دارند.

وی با تأکید بر نقش آموزش اظهار کرد آموزش‌های تخصصی برای کارکنان منابع طبیعی و همیاران طبیعت هر سال برگزار می‌شود و از ظرفیت نیروهای جمعیت هلال‌احمر، آتش‌نشانی و اورژانس نیز استفاده می‌شود. امسال با فراخوان عمومی، دوره آموزشی تخصصی مدیریت آتش با حضور کارکنان مرتبط، همیاران طبیعت و دهیاران به‌عنوان مدیران بحران در مناطق محلی و روستایی برگزار شد. این دوره با حضور مدرس ملی سازمان منابع طبیعی و مدرسان برتر استانی در مرکز آموزش‌های منابع طبیعی و کشاورزی برگزار شد و محتوای آن به‌صورت مجازی و از طریق شبکه شاد نیز در سطح کشور در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفت.

تنوع زیستی و نقش مشارکت مردم در حفاظت

فرزاد زندی، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان کردستان، با تأکید بر اهمیت راهبردی جنگل‌های بلوط اظهار کرد این جنگل‌ها در حفظ تنوع زیستی، جلوگیری از فرسایش خاک، تنظیم چرخه آب و مقابله با تغییرات اقلیمی نقش مهمی دارند و معیشت بخش بزرگی از جوامع انسانی کشور به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم به این زیست‌بوم وابسته است.

وی افزود بر اساس آخرین مطالعات انجام‌شده از سوی اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان، مساحت جنگل‌های کردستان حدود ۲۵۶ تا ۳۲۰ هزار هکتار برآورد شده که معادل حدود ۴.۳ تا ۵.۶ درصد از مجموع جنگل‌های زاگرس است. جنگل‌های بلوط حدود ۸.۸ درصد از مساحت استان را پوشش می‌دهند و عمدتاً در مناطق غربی استان، به‌ویژه شهرستان‌های بانه، مریوان، سروآباد و کامیاران پراکنده شده‌اند.

به گفته زندی بلوط ایرانی یا برودار، ویول، بادام کوهی، ارژن و گونه‌های مختلف مرتعی از مهم‌ترین پوشش‌های گیاهی هستند و گونه‌هایی همچون خرس قهوه‌ای، پلنگ، گرگ، روباه، شغال، سمور سنگی، سنجاب ایرانی، کبک، تیهو و انواع پرندگان شکاری در این زیستگاه‌ها زندگی می‌کنند. جنگل‌های بلوط به‌عنوان پناهگاه حیات‌وحش و کریدورهای زیستگاهی، نقش مهمی در حفظ جمعیت گونه‌های جانوری و تداوم جریان ژنی میان زیستگاه‌ها دارند و تخریب این عرصه‌ها می‌تواند بقای گونه‌های وابسته را با تهدید مواجه کند.

وی با اشاره به برنامه‌های پایش اظهار کرد گشت‌های میدانی، ثبت مشاهدات گونه‌های گیاهی و جانوری، همکاری با دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی، استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی از جمله روش‌های پایش است و شناسایی تغییرات پوشش گیاهی، رصد آفات و بیماری‌ها، بررسی روند خشکیدگی درختان و پایش پدیده زوال بلوط از محورهای مهم به شمار می‌رود. تخریب زیستگاه، شکار غیرمجاز و تغییرات اقلیمی از عوامل مؤثر بر حیات‌وحش است و گشت و کنترل مناطق، برخورد با شکار غیرمجاز، توسعه مناطق تحت مدیریت و حفاظت‌شده، نصب دوربین‌های پایش حیات‌وحش و آموزش جوامع محلی از اقدامات انجام‌شده است.

زندی با اشاره به تأثیر تغییرات اقلیمی اظهار کرد کاهش بارندگی و افزایش دما موجب تنش آبی در درختان بلوط، افزایش آسیب‌پذیری در برابر آفات و بیماری‌ها، تشدید پدیده زوال بلوط و کاهش زادآوری طبیعی می‌شود و پراکنش و بقای گونه‌های جانوری وابسته را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. وی عوامل خشکسالی، آفات و بیماری‌ها در کنار آتش‌سوزی، تخریب و تغییر کاربری، قطع اشجار، قاچاق چوب و زغال‌گیری را از تهدیدهای این زیست‌بوم دانست.

وی با تأکید بر نقش سازمان‌های مردم‌نهاد گفت تشکل‌های محیط‌زیستی در پایش عرصه‌های طبیعی، اطلاع‌رسانی، آموزش عمومی، مشارکت در فعالیت‌های حفاظتی و گزارش تخلفات نقش مؤثری دارند و تداوم پایش پدیده زوال بلوط، حفاظت از زیستگاه‌های حساس، کنترل شکار غیرمجاز، پیشگیری از آتش‌سوزی، توسعه آموزش‌های محیط زیستی، افزایش مشارکت مردمی و تقویت همکاری‌های بین‌بخشی از محورهای اصلی برنامه‌های حفاظتی آینده خواهد بود. زندی خاطرنشان کرد: «حفاظت از این سرمایه طبیعی بدون همراهی و مشارکت مردم امکان‌پذیر نیست» و باید از قطع درختان، ایجاد آتش‌سوزی، رهاسازی زباله و تخریب زیستگاه‌های طبیعی پرهیز کرد و گزارش تخلفات محیط زیستی را جدی گرفت تا این میراث برای نسل‌های آینده حفظ شود.