جامعهشناسی تهدیدهای زیست دیجیتال نوجوانان و طرح پیشگیری بهزیستی
سازمان بهزیستی کشور از مجموعه محتوای پیشگیری از آسیبهای فضای مجازی نوجوانان رونمایی کرد؛ طرحی برای نوجوانان ۱۰ تا ۱۵ سال و والدین آنان که آسیبها را در سه قلمرو ابزار، محتوا و بستر ارتباطی تحلیل میکند.

به گزارش تبریز فوری به نقل از ایرنا، جهان دیجیتال و فضای مجازی با مختصات، ساختار، زمانمندی و قواعد ویژه خود صرفا ابزار فنی یا رسانهای فرعی نیست، بلکه جهانی واقعی، بازتابی و فراگیر است که تمامی شئون جهان فیزیکال در آن بازتولید و بازنمایی میشود؛ از تجارت، اقتصاد و مبادلات مالی تا آموزش، پژوهش، هنر، فرهنگ، اوقات فراغت، سبک زندگی، مناسبات خانوادگی، هویتیابی و شبکههای اجتماعی.
گسترش پرشتاب این جهان، جوامع امروزی و بهویژه جامعه ایران را با پدیدهای مواجه کرده که از آن با عنوان «جامعه طوفانی» یاد میشود؛ جامعهای در معرض تندبادهای پیدرپی معنایی، ارتباطی، هویتی و فناوری که در آن آهنگ تغییرات از ظرفیت تطابق نهادهای سنتی، نظام آموزشی و خانواده فراتر رفته است. در چنین وضعیتی، مدیریت آسیبهای فضای مجازی بخشی از حکمرانی اجتماعی و صیانت از سرمایه انسانی دانسته شده است.
در این پهنه، نوجوانان نخستین و اصیلترین بومیان جهان دیجیتال معرفی شدهاند که با این جهان چشم گشودهاند، بیشترین زمان و تعامل را با شبکه دارند و ارضای نیازهای بنیادین خود از جمله استقلالطلبی، کشف هویت، پیوند با همسالان و ابراز وجود را در این بستر جستوجو میکنند.
جهان دیجیتال حامل فرصتهای بیشمار، کشف و نوآوری، یادگیری خودراهبر و توسعه شبکههای تعاملی است، اما چون ساختار شناختی، روانی و هیجانی نوجوان در حال شکلگیری است و تجربه انتقادی او کامل نشده، بیشترین آسیبپذیری را در برابر مخاطرات این زیستبوم نشان میدهد. شدت و دامنه این آسیبها یکنواخت نیست و تابع سن تقویمی و مرحله رشد، مدتزمان و الگوی استفاده، کیفیت روابط عاطفی و شرایط خانوادگی، تابآوری و سلامت روانی فردی و سطح سواد رسانهای نوجوان و والدین است.
اینترنت؛ ابزار، محتوا و بستر آسیبزا
تحلیل جامعهشناختی نشان میدهد آسیبها در سه قلمرو اصلی بروز میکند. نخست، اینترنت بهعنوان «ابزار آسیبرسان» در خدمت تعرض به تمامیت روانی، اجتماعی یا حقوقی نوجوان قرار میگیرد. قلدری اینترنتی بهمعنای آزار عمدی و تکرارشونده از طریق پیامرسانها، شبکههای اجتماعی و بازیهای آنلاین است؛ مانند ساختن گروه برای تمسخر یک دانشآموز، انتشار فیلم لغزش نوجوان بدون رضایت، ارسال پیام تهدیدآمیز، حذف عمدی از گروه دوستان و ساختن صفحه جعلی برای تمسخر، با پیامدهایی چون اضطراب، کنارهگیری اجتماعی، افت تحصیلی و اختلال خواب.
هک، سرقت حساب و سوءاستفاده از اطلاعات زمانی رخ میدهد که نوجوان به دلیل اعتماد یا ناآگاهی رمز یا کد تایید را در اختیار دیگران قرار میدهد؛ مانند وعده افزایش دنبالکننده، ارسال پیام نامناسب از حساب او، انتشار تصاویر خصوصی و تهدید به انتشار عکس برای مطالبه پول که میتواند به باجگیری، اخاذی و احساس ناامنی دائمی منجر شود. جعل هویت و ترور شخصیت شامل ساختن حساب جعلی با نام و تصویر نوجوان، انتشار شایعه درباره او، ویرایش فیلم برای بدنامکردن و استفاده از تصاویر برای محتوای جعلی با کمک هوش مصنوعی است. انتشار بدون رضایت عکس و فیلم، کلاهبرداری با هویت جعلی همسن، مربی یا فرد مشهور، وعده بورسیه و هدیه در ازای اطلاعات شخصی، دعوت به ملاقات حضوری و فریب برای مشارکت در فعالیت مجرمانه از دیگر مصادیق عنوان شده است.
دوم، اینترنت بهعنوان «محتوای آسیبزا» بر نگرش و رفتار اثر میگذارد. تماشای مکرر خشونت ممکن است در برخی نوجوانان باعث عادیشدن خشونت و کاهش حساسیت شود؛ مانند دنبالکردن کانالهایی که دعوا و تحقیر را سرگرمی معرفی میکنند. دسترسی زودهنگام بدون آموزش به محتوای جنسی میتواند تصویر غیرواقعی از رابطه ایجاد کند و با انتظارات غیرواقعی، احساس شرم و اضطراب همراه شود. محتوای خود آسیبرسان، افراطی و نفرتپراکن، اطلاعات نادرست و شبهعلمی، و محتوای بدنمحور با تصاویر فیلترشده نیز معیارهای غیرواقعی زیبایی میسازد و میتواند با کاهش عزتنفس، اختلال تصویر بدنی و اختلالات خوردن همراه شود.
سوم، اینترنت بهعنوان «بستر ارتباطی آسیبزا» عمل میکند. فابینگ یعنی سرگرمشدن دائم با تلفن در حضور دیگران، مانند بررسی مداوم پیامها هنگام گفتوگو یا سکوت اعضای خانواده سر میز غذا، با پیامد کاهش کیفیت رابطه والد و فرزند و افزایش تعارض. استفاده مشکلزا با ناتوانی در کمکردن زمان استفاده، عصبانیت هنگام قطع اینترنت، بیدارماندن شبانه، افت تحصیلی و استفاده برای فرار از غم و اضطراب توصیف شده است. جایگزینی ارتباط مجازی بهجای رابطه واقعی، وابستگی ارزشمندی به پسندها و دنبالکنندهها، ترس از عقبماندن، اختلال خواب، تضعیف تمرکز با ویدئوهای کوتاه و انزوای خانوادگی در «جزیره دیجیتال» از دیگر موارد این قلمرو است.
شش سرفصل مکمل آسیبها
آسیبهای جسمانی شامل کمتحرکی، اضافهوزن، درد گردن و کمر، سردرد، خستگی بینایی و اختلال خواب است. آسیبهای تحصیلی و شناختی شامل کاهش تمرکز، اهمالکاری، وابستگی به پاسخهای آماده، تقلب، استفاده نادرست از هوش مصنوعی بهجای یادگیری و کاهش مطالعه عمیق است. آسیبهای هویتی زمانی رخ میدهد که نوجوان میان چند «خود» متفاوت در خانواده، مدرسه و شبکه اجتماعی قرار میگیرد و دچار سردرگمی و بیثباتی عزتنفس میشود.
آسیبهای حریم خصوصی و ردپای دیجیتال از آن جهت مهم دانسته شده که هر تصویر و پیام ممکن است ذخیره و بازیابی شود؛ برای مثال مطلب توهینآمیز منتشرشده در ۱۵ سالگی ممکن است سالها بعد علیه فرد استفاده شود. آسیبهای مالی و حقوقی شامل خریدهای درونبرنامهای بدون اطلاع خانواده، عضویت در کانالهای فریبکار و پیامدهای تهدید و توهین است. آسیبهای خانواده و تربیت نیز شامل کاهش اقتدار تربیتی با تکیه بر ممنوعیت، پنهانکاری نوجوان و بیاعتمادی متقابل است.
طرح ملی پیشگیری بهزیستی از پایلوت تا اجرا در محلهها
به گزارش ایرنا، آیین رونمایی از مجموعه محتوای پیشگیری از آسیبهای فضای مجازی نوجوانان در سازمان بهزیستی کشور با رویکرد صیانت فعال و مهارتآموزی برگزار شد. هدف کلان آن آگاهسازی نوجوانان و والدین و سرپرستان برای عاملیتبخشی و قادرسازی نوجوان در خودمراقبتی هوشمند است. اهداف اختصاصی سهگانه شامل ارتقای سواد دیجیتال، توانمندسازی برای مواجهه سنجشگرانه و انتقادی و افزایش مهارت والدین برای تعامل سازنده و پرکردن شکاف بیننسلی عنوان شده است.
جامعه هدف، نوجوانان دختر و پسر ۱۰ تا ۱۵ سال با لحاظ تنوع بومشناختی و فرهنگی منطقهای همراه با والدین و سرپرستان است. کارنامه فاز پایلوت نشان میدهد طرح در سال گذشته در ۱۱ استان اجرا شد و ۹,۵۴۸ نفر را تحت پوشش مستقیم قرار داد. فاز توسعه در سال جاری در ۲۰ استان گسترش مییابد. در این چارچوب ۵ عنوان محتوای تخصصی و ۳۰ اثر موشنگرافی با زبان و ادراک نوجوانان نهایی شده و اجرا از طریق ۳,۰۰۰ مرکز «سلام محله» با رویکرد محلهمحور و مشارکت تسهیلگران دنبال میشود.
در جمعبندی تحلیلی، آسیبها در چهار سطح ابزار، محتوا، ارتباط و پیامدهای جسمی، روانی و رشدی دستهبندی شده است. نکته مهم این است که راهحل، حذف کامل اینترنت نیست، بلکه بر سواد رسانهای، رابطه امن با والدین و تنظیم زمان و محیط استفاده تاکید شده و رویکردهای واکنشی و انسداد صرف برای مهار بحران کافی دانسته نشده است.
منبع: www.irna.ir

موج ضعیف بارشی چهارمحال و بختیاری را فرا میگیرد





