تأکید بر ثبت ملی «خون‌پاش و نغمه‌ریز» میراث شریف‌زاده و سمندری

به گزارش ایسنا، محمدابراهیم شریف‌زاده، خواننده موسیقی مقامی خراسان، از چهره‌های صاحب‌سبک و متمایز موسیقی شرق خراسان بود؛ هنرمندی برخاسته از باخزر که گستره دانش و حافظه موسیقایی‌اش فراتر از مقام‌های شناخته‌شده منطقه می‌رفت. او نه‌تنها راوی نغمه‌ها و آوازهای کهن تربت جام و شرق خراسان بود، بلکه بخش‌هایی از موسیقی آیینی، مذهبی و شادیانه این سرزمین را نیز در سینه داشت؛ بخش‌هایی از یک میراث شفاهی که بسیاری از آن‌ها هرگز فرصت ثبت و ضبط نیافتند.

همکاری نزدیک و چندین‌ساله او با غلامحسین سمندری، نوازنده برجسته دوتار، یکی از زوج‌های ماندگار موسیقی نواحی ایران را شکل داد؛ ترکیبی که در آثاری چون «خون‌پاش و نغمه‌ریز» به یادگار مانده است. با مرگ شریف‌زاده در ۲۲ آبان ۱۳۹۵، نه‌فقط یک صدا، بلکه بخشی از حافظه موسیقایی شرق خراسان نیز خاموش شد. علی مغازه‌ای، پژوهشگر و مستندساز موسیقی اقوام که مستندی نیز از زندگی هنری شریف‌زاده و سمندری ساخته، او را از چهره‌های متمایز موسیقی شرق خراسان می‌داند.

شریف‌زاده؛ چهره‌ای متمایز در موسیقی شرق خراسان

این پژوهشگر درباره جایگاه هنری ابراهیم شریف‌زاده می‌گوید: «با اطمینان می‌توان گفت ابراهیم شریف‌زاده چهره‌ای ممتاز و متمایز در موسیقی منطقه تربت جام و از فیگورهای معتبر موسیقی ایران بود.» به گفته او، زادگاه شریف‌زاده باخزر بود؛ شهر کوچکی که در بین تربت جام و تایباد قرار گرفته است، اما شیوه اجرا و نغمه‌پردازی و رپرتوار آوازی‌اش، او را از دیگر خوانندگان تربت جام و کل محدوده شرق خراسان جدا می‌کرد.

او می‌افزاید شریف‌زاده علاوه‌بر تسلط بر مقام‌های منطقه تربت جام و شرق خراسان، مجموعه متنوعی از رپرتوارهای موسیقی رایج در دوره‌های گذشته را در حافظه خود نگه داشته بود و نغمه‌پردازی و صوت و لحن او و تکنیک و دینامیک صدا و حنجره‌اش از کیفیت بی‌همتایی برخوردار بود. بخشی از رپرتوار او به موسیقی مذهبی مربوط می‌شد؛ به اندازه‌ای که در مراسم سوگواری، اعیاد و مناسک مذهبی، آواهای متناسب با هر مناسبت را اجرا می‌کرد. شریف‌زاده سال‌ها مؤذن مسجد باخزر بود.

میراثی که با مرگ شریف‌زاده از دست رفت

این مستندساز موسیقی با اشاره به یکی از وجوه کمتر شناخته‌شده توانایی‌های این هنرمند می‌گوید بخشی از موسیقی شادیانه منطقه تربت جام در قالب گونه‌ای از ترانه‌های محلی اجرا می‌شد که به آن «پا دایره‌گی» می‌گفتند. این ترانه‌ها عمدتا توسط زنان اجرا می‌شدند و در سال‌های پس از انقلاب به‌تدریج به خاموشی گرایید. شریف‌زاده با توجه به تسلطی که در این حوزه داشت، می‌توانست به همراه نوازندگی دایره، ترانه‌ها و پا دایره‌گی‌های این منطقه را اجرا کند، اما جبر روزگار و مرگ او، امکان ثبت و ضبط این آثار را از میان برد.

او معتقد است: «دریغ که این کوتاهی از سوی همه ما صورت گرفت.» به گفته مغازه‌ای، شریف‌زاده معتقد بود بخش بزرگی از این رپرتوار را به دلیل نگرش‌های حاکمیتی و گفتمان غالب پس از انقلاب، جز در محافل خصوصی و به ندرت ارائه نمی‌کرد و تلاش‌ها برای متقاعد کردن او به ثبت این ترانه‌ها به‌عنوان بخشی از میراث مردم این سرزمین به نتیجه نرسید.

خلاقیت در اجرا و نقش اخوان ثالث

مغازه‌ای با اشاره به خلاقیت شریف‌زاده می‌گوید تسلط او بر موسیقی منطقه، در کنار خلاقیت و نوآوری‌اش در شیوه‌های اجرای متداول، به‌وضوح قابل مشاهده بود. یکی از نمونه‌های نوآوری او، اجرای غزل «سرو خرامان» از مولانا بر روی مقام «الله مدد» بود؛ اثری که حاصل همکاری شریف‌زاده و نوازندگی غلامحسین سمندری است. این اثر بعدها با تنظیم‌های متفاوتی بازخوانی و اجرا شد، از جمله با تنظیم محمد حقگو برای ارکستر و اجراهایی با تنظیم و خوانندگی ارسلان کامکار در آلبوم «ایران زمین» و همچنین اجرای علیرضا قربانی.

شریف‌زاده در کنار این اثر، ساخته‌هایی نیز از خود داشت که بخشی از آن‌ها در آلبوم «خون‌پاش و نغمه‌ریز» ثبت شده است. این آلبوم در دهه ۷۰ توسط نشر ماهریز منتشر شد. «بهاره، دخترعمو» یکی از ترانه‌های اوست. همچنین اجرای تک‌خوانی قطعه «نوایی» بدون همراهی ساز از ویژگی‌های قابل‌توجه کارنامه هنری اوست.

شریف‌زاده و سمندری این خوش‌اقبالی را داشتند که مهدی اخوان ثالث شعری با عنوان «دوتار سمندری» درباره آن‌ها سرود. به گفته مغازه‌ای، بر اساس روایت خود اخوان ثالث، این اتفاق به حوالی سال ۱۳۶۳ بازمی‌گردد؛ زمانی که مرتضی اخوان کاخی نواری از اجرای آن‌ها تهیه کرد و به مهدی اخوان ثالث رساند. اخوان در بخشی از این شعر سروده است: «آقا شریف‌زاده که همراه ساز بود / بودش صدا مناسب و اشعار هم نکو / آقای شهر و این همه خوش ذوق و اهل دل / لطفی کن و سلام مرا عرض کن به او ...»

به گفته مغازه‌ای، شریف‌زاده در پاسخ به پرسشی درباره جایگاه هنری‌اش گفته است: «تنها کسی که ما را بلند کرد، استاد مهدی اخوان ثالث بود؛ وگرنه هیچ‌کس دست ما را نگرفت. بعد از آنکه اخوان ثالث آن شعر را درباره ما سرود، ما معروف شدیم؛ در غیر این صورت کسی ما را تحویل نمی‌گرفت.»

ضرورت ثبت «خون‌پاش و نغمه‌ریز» به‌عنوان میراث معنوی

این پژوهشگر در ادامه به ویژگی‌های همکاری شریف‌زاده و سمندری اشاره می‌کند و می‌گوید در ترکیب این دو هنرمند با ارائه‌ای کم‌نظیر از موسیقی روبه‌رو هستیم. به گفته خودشان از دوران جوانی در خانه‌ خان باخزر اجرا می‌کردند. سمندری پیش از آنکه نوازنده باشد، خواننده هم بود؛ همان‌طور که در قطعه «خون‌پاش و نغمه‌ریز» هم‌خوانی او با شریف‌زاده شنیده می‌شود.

او همچنین درباره شخصیت شریف‌زاده می‌گوید با وجود تسلط هنری گسترده، انسانی بسیار صریح و رک بود و پس از درگذشت همسرش به‌تنهایی زندگی می‌کرد؛ درآمد چندانی نداشت و از بیمه نیز برخوردار نبود، با این حال با قناعت زندگی کرد و در کنار مردم منطقه بود.

این پژوهشگر در پایان می‌گوید مهم‌ترین اثر قابل استناد از او، همین آلبوم «خون‌پاش و نغمه‌ریز» است که با الهام از شعر اخوان ثالث درباره دوتار سمندری به این عنوان نام‌گذاری شده است. به گفته او، این آلبوم ظرفیت ثبت به‌عنوان اثر ملی و میراث معنوی را دارد و «خون‌پاش و نغمه‌ریز» تنها یک آلبوم موسیقی نیست؛ سندی از همکاری دو هنرمند برجسته و بخشی از میراث موسیقایی خراسان بزرگ است.