گذار ازدواج به الگوی ترکیبی؛ نقش خانواده و شناخت پیش از ازدواج

به گزارش عصر ایران، الگوهای آشنایی و انتخاب همسر در جامعه ایران طی دهه‌های اخیر دستخوش تغییرات قابل‌توجهی شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که ازدواج از الگوی کاملاً خانواده‌محور فاصله گرفته و انتخاب فردی، شناخت پیش از ازدواج و آشنایی از طریق دانشگاه، محیط کار و شبکه‌های اجتماعی اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند. افزایش تحصیلات و اشتغال زنان، گسترش شهرنشینی، تغییر ارزش‌های فرهنگی و تحولات اقتصادی از جمله عوامل موثر بر این دگرگونی عنوان شده‌اند.

دکتر حسین روزبهانی، دکترای روانشناسی بالینی و استاد دانشگاه، در گفت‌وگو با پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ به بررسی این تغییرات پرداخته است.

گذار از الگوی خانواده‌محور به انتخاب ترکیبی

به گفته دکتر روزبهانی، در الگوهای سنتی ازدواج، آشنایی عمدتا در چارچوب خانواده، از طریق اطرافیان و خویشاوندان یا در شبکه‌های محلی شکل می‌گرفت، اما به‌تدریج و در پی تغییر شرایط اجتماعی این الگو دستخوش تحول شد. وی گفت: «جامعه ایران از الگوی کاملاً خانواده‌محور سنتی فاصله گرفته و به سمت الگویی ترکیبی حرکت کرده است؛ الگویی که در آن انتخاب فردی در کنار مشارکت خانواده معنا پیدا می‌کند.»

وی افزایش حضور زنان و مردان در دانشگاه‌ها، گسترش شهرنشینی، افزایش سطح تحصیلات زنان و دستیابی به استقلال اقتصادی از طریق اشتغال، افزایش هزینه‌های زندگی، مسکن و ازدواج و گسترش شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی به‌ویژه در حدود ۱۵ سال اخیر را از عوامل این گذار دانست. به گفته وی، مفاهیمی مانند عشق، رضایت شخصی و سازگاری عاطفی و شخصیتی جایگاه مهم‌تری در معیارهای انتخاب همسر پیدا کرده‌اند، هرچند این تحولات در گروه‌های اجتماعی و مناطق مختلف ایران به یک شکل اتفاق نیفتاده است.

استقلال فردی، شناخت پیش از ازدواج و چالش‌ها

دکتر روزبهانی با اشاره به نقش پررنگ خانواده در معرفی، ارزیابی و تعیین همسر در الگوهای سنتی گفت این حضور از یک سو حمایت اجتماعی و اطمینان خاطر فراهم می‌کرد و از سوی دیگر استقلال فردی را محدود می‌ساخت. وی گفت: «زمانی می‌توان گفت تحول در الگوهای ازدواج به‌درستی اتفاق افتاده است که استقلال فردی افراد در کنار حمایت عاطفی و مشورتی خانواده حفظ شود.»

به گفته وی، در الگوهای جدید افراد فرصت بیشتری برای ارزیابی سازگاری‌های عاطفی، فکری و شخصیتی دارند، ازدواج‌های مبتنی بر اجبار کاهش یافته و احساس مسئولیت در قبال انتخاب افزایش می‌یابد. در مقابل، کاهش حمایت خانواده، تعارض میان انتخاب فرد و انتظارات خانواده و تصمیم‌گیری بر اساس تجربه محدود، غلبه هیجان‌های اولیه یا شناخت ناکافی از جمله چالش‌هاست. وی تاکید کرد خانواده به‌جای تصمیم‌گیرنده اصلی باید نقش مشاور و حامی را ایفا کند.

فرصت‌ها و آسیب‌های آشنایی‌های مدرن و مجازی

دکتر روزبهانی گفت درباره آشنایی‌های مدرن و مجازی نمی‌توان پاسخ مطلق ارائه کرد، زیرا هم می‌توانند فرصت شناخت بیشتر فراهم کنند و هم به روابط سطحی و انتظارات غیرواقع‌بینانه منجر شوند. وی گفت: «نمی‌توان گفت آشنایی‌های مدرن به‌خودی‌خود تضمین‌کننده ازدواج موفق هستند یا الزاماً به روابط سطحی منجر می‌شوند. آنچه اهمیت دارد، کیفیت فرایند شناخت است، نه صرفاً شیوه یا مدت آشنایی.»

به گفته وی، گفت‌وگو درباره نگرش‌های دینی، اهداف آینده، سبک زندگی، مسائل اقتصادی و انتظارات از زندگی مشترک می‌تواند به شناخت بهتر کمک کند، اما ارائه تصویر گزینش‌شده در فضای مجازی، غلبه جذابیت ظاهری و صمیمیت سریع و دشواری احراز صحت اطلاعات از چالش‌هاست. وی دوره‌ای حدود شش تا ۱۲ ماه برای شناخت، در کنار شناخت خانواده‌ها، صداقت متقابل، مهارت گفت‌وگو، مشاوره پیش از ازدواج و بررسی تناسب ارزشی را کمک‌کننده دانست.

ارزش‌های قابل دفاع سنت و ضرورت بازنگری

از منظر جامعه‌شناسی دینی، ازدواج صرفا یک قرارداد اجتماعی یا رابطه عاطفی نیست، بلکه نهادی فرهنگی و اخلاقی دانسته شده که در آن تعهد، مسئولیت‌پذیری، پیوندهای خانوادگی و اخلاق نقش مهمی دارند. از این منظر، نقش حمایتی خانواده در زمان تعارض‌ها، تاکید بر صداقت، وفاداری، تعهد، مسئولیت‌پذیری و احترام متقابل و همسویی ارزش‌های دینی از نقاط قوت الگوهای سنتی عنوان شد.

در مقابل، محدودکردن اختیار فرد و مداخله بیش از اندازه خانواده که ممکن است به اجبار در انتخاب همسر منجر شود، تعیین انتظارات و حقوق صرفا بر اساس جنسیت، توجه بیش از اندازه به ثروت، موقعیت خانوادگی و معیارهای ظاهری و نادیده گرفتن شناخت پیش از ازدواج و مشاوره تخصصی از جنبه‌های نیازمند بازنگری ذکر شد. همچنین عنوان شد نسل جدید ازدواج را علاوه بر تشکیل خانواده، فرصتی برای رشد فردی، آرامش روانی، صمیمیت، برابری، تفاهم و اهداف مشترک می‌داند و خانواده‌ها و نهادهای فرهنگی و دینی می‌توانند بدون تحمیل الگوهای گذشته، با احترام به حق انتخاب جوانان، آموزش مهارت‌های زندگی و سواد رسانه‌ای به روابط سالم کمک کنند.