دهقانی فیروزآبادی: وضعیت نه جنگ و نه صلح پایدار نمی‌ماند

به گزارش ایسنا، روزنامه دنیای اقتصاد نوشت: در این میان، ناکارآمدی راهبرد بازدارندگی هسته‌ای پیشین و بحث درباره تغییر دکترین هسته‌ای نیز به یکی از پرسش‌های مهم پیش‌روی سیاستگذاران تبدیل شده است و دکتر سید جلال دهقانی فیروزآبادی استاد دانشگاه علامه طباطبایی و معاون شورای راهبردی روابط خارجی در گفت‌وگویی با مجموعه رسانه‌ای «دنیای اقتصاد»، سناریوهای پیش‌روی تقابل ایران و آمریکا و الزامات عبور از وضعیت نه جنگ و نه صلح را بررسی کرده است.

دهقانی فیروزآبادی معتقد است در کوتاه‌مدت، احتمال تداوم وضعیت نه جنگ و نه صلح وجود دارد، اما این شرایط به دلیل هزینه‌های سنگین برای دو طرف نمی‌تواند پایدار بماند. به گفته وی: «ایران نباید اهدافی را که آمریکا در جنگ نتوانسته به دست آورد، در میز مذاکره به این کشور واگذار کند.»

مناقشه چندلایه ایران و آمریکا

در پاسخ به این پرسش که آیا تحولات پس از جنگ ۴۰روزه به تغییر رویکرد سیاست خارجی ایران به‌ویژه در قبال آمریکا منجر شده است، وی گفت با وجود طرح دیدگاه‌های مختلف درباره ضرورت تغییر پارادایم در سیاست خارجی، تاکنون چنین تحولی رخ نداده و دست‌کم در کوتاه‌مدت نیز بعید است اتفاق بیفتد، هرچند جنگ به‌ویژه در حوزه سیاست منطقه‌ای و همسایگی بر راهبردها و تاکتیک‌های کشور تاثیر گذاشته است. او افزود در مورد روابط با آمریکا، بعید می‌داند در آینده نزدیک امکان عادی‌سازی روابط وجود داشته باشد؛ مگر آنکه آمریکایی‌ها دست‌کم سه واقعیت اساسی را به رسمیت بشناسند: منافع ملی، هویت و ماهیت و در نهایت موجودیت جمهوری اسلامی ایران.

وی در ارزیابی این‌که آیا پیش از جنگ ۱۲روزه دیپلماسی می‌توانست مانع جنگ شود و آیا موافقت ایران با غنی‌سازی صفر به توافق با ترامپ می‌انجامید، گفت به نظر او دیپلماسی ناکارآمد نبود، بلکه ترامپ تصمیم داشت به ایران حمله کند. او مناقشه ایران و آمریکا را اختلافی چندلایه در سه سطح دانست: نخست تعارض منافع ملی و به‌رسمیت‌نشناختن منافع ایران از سوی واشنگتن، دوم تقابل ایدئولوژیک میان لیبرال‌دموکراسی آمریکایی و مبانی جمهوری اسلامی، و سوم اختلاف هویتی و تمدنی که به باور او در جنگ‌های ۱۲روزه و ۴۰روزه نیز نمود یافت. وی تاکید کرد تقلیل این مناقشه به اختلافات محدود و قابل حل با چند امتیاز، نادیده‌گرفتن ریشه‌های عمیق آن است.

با این حال، به اعتقاد او مناقشه ایران و آمریکا الزاما بدون پایان نیست و باید میان پایان دائمی اختلافات و پایان موقت یا مدیریت آنها تمایز قائل شد، به‌طوری که می‌توان از طریق روندی تدریجی و مرحله‌به‌مرحله تنش‌ها را کاهش داد، مشروط بر آنکه طرف مقابل نیز انعطاف و آمادگی لازم را داشته باشد و در آمریکا عقلانیت راهبردی برای کاهش تنش با ایران شکل بگیرد.

مطالبات ایران و پرونده هسته‌ای

دهقانی فیروزآبادی گفت: «ترامپ نباید اهدافی را که در میدان جنگ به دست نیاورده، از طریق مذاکره به دست آورد.» به گفته وی، تفاهم‌نامه اسلام‌آباد می‌توانست فرصتی برای خروج آمریکا از جنگ باشد، اما اجرای آن به پذیرش شروط اولیه از جمله رفع محاصره و بازگشایی تنگه هرمز وابسته بود و حتی آغاز مذاکرات هسته‌ای نیز به توافق مقدماتی بر سر این شرایط نیاز داشت. او تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را روی کاغذ توافقی مناسب دانست، اما اجرای آن را وابسته به اراده ترامپ عنوان کرد و گفت نسبت به آن با توجه به مواضع پیشین او درباره برجام و انتقاد از پرداخت پول به ایران بدبین بوده است، زیرا تعهد روی کاغذ با آمریکا صرفا کارآمد نیست و تضمین‌های عملی نیز باید دریافت شود.

وی مطالبات اصلی ایران را شامل رفع محاصره، آزادسازی دست‌کم بخشی از دارایی‌های بلوکه‌شده، پایان قطعی جنگ، خودداری آمریکا از مداخله در امور داخلی ایران و اعطای برخی معافیت‌های نفتی دانست و گفت این موارد در مقابل بازگشایی تنگه است و پس از آن نیز می‌توان درباره بازرسی از تاسیسات آسیب‌دیده و سرنوشت مواد غنی‌شده مذاکره کرد. به گفته او، در پرونده هسته‌ای نیز سه محور اصلی اختلاف با غرب از سال ۱۳۸۲ شامل محدودسازی برنامه هسته‌ای، شفافیت و نظارت بین‌المللی مطرح است و مطالبه محوری ایران، پذیرش حق غنی‌سازی و امکان اعمال آن است و سپس می‌توان درباره سطح و درصد غنی‌سازی، تعداد سانتریفیوژها و میزان تولید و ذخیره‌سازی اورانیوم مذاکره کرد.

درباره حدود بیش از ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده ۶۰ درصد نیز به گفته وی گزینه‌هایی مانند تحویل به طرف مقابل، انتقال به کشور ثالث از جمله روسیه یا چین و رقیق‌سازی در داخل یا خارج از ایران مطرح است و نقش آژانس و متخصصان خارجی نیز می‌تواند بررسی شود. با این حال، به تاکید او مساله اساسی ترتیب اجرای تعهدات است و ایران نباید همه امتیازات خود از جمله مواد هسته‌ای یا ابزارهای بازدارنده‌اش را در ابتدا واگذار کند، بدون آنکه تضمینی برای اجرای تعهدات آمریکا و رفع تحریم‌ها داشته باشد، زیرا تجربه رفتار واشنگتن و به‌ویژه ترامپ نشان داده است که نمی‌توان صرفا به تعهدات اعلام‌شده آمریکا اعتماد کرد.

تنگه هرمز و هزینه وضعیت موجود

وی در ارزیابی ادعای آمریکا درباره کنترل و باز بودن تنگه هرمز گفت مساله تنگه هرمز را نمی‌توان صرفا از منظر امکان عبور کشتی‌ها بررسی کرد، زیرا حتی اگر ایران کنترل موثری بر تنگه نداشته باشد، استقرار گسترده نیروها و تجهیزات نظامی آمریکا برای تضمین امنیت کشتیرانی نمی‌تواند راهکاری دائمی باشد و وضعیت اضطراری و استفاده از مسیرها و سازوکارهای جایگزین نیز نمی‌تواند جایگزین شرایط عادی تجارت دریایی شود.

به اعتقاد او، تداوم قیمت نفت در محدوده ۱۰۰ تا ۱۱۵ دلار با وجود ادعای بازگشایی تنگه نشان می‌دهد که بازار همچنان با نااطمینانی مواجه است و هزینه‌های بیمه، حمل‌ونقل، ریسک امنیتی عبور کشتی‌ها و حتی دستمزد ملوانان هزینه نهایی انتقال نفت و کالا را افزایش می‌دهند، به‌طوری که هزینه بیمه در برخی موارد تا ۴۰ درصد رشد کرده است. در مقابل، ادامه محاصره ایران نیز روزانه میلیون‌ها دلار هزینه به آمریکا تحمیل می‌کند. بنابراین، به گفته وی نه آمریکا می‌تواند برای مدتی نامحدود نیروهای خود را در منطقه در حالت آماده‌باش نگه دارد و نه ایران و آمریکا می‌توانند بدون تحمل هزینه‌های سنگین وضعیت نه جنگ و نه صلح را ادامه دهند.

سناریوهای آینده و دکترین هسته‌ای

وی درباره اظهارات اخیر ترامپ مبنی بر ادامه محاصره گفت سناریوی نخست و محتمل‌تر آن است که ترامپ بدون دستیابی به توافق به جنگ پایان دهد و این تصمیم ممکن است با یک عملیات نظامی کوتاه‌مدت اما شدید همراه شود تا ترامپ بتواند دست‌کم در ظاهر دستاوردی از جنگ برای خود ایجاد کند، هرچند چنین اقدامی حتی در صورت محدود بودن می‌تواند خسارات قابل‌توجهی برای همه طرف‌ها داشته باشد.

در سناریوی دوم، به گفته او احتمال اجرای عملیاتی کوتاه‌مدت اما پرشدت علیه زیرساخت‌های ایران و سپس اعلام پایان جنگ از سوی ترامپ جدی است و در این سناریو آمریکا بدون دستیابی به توافق از جنگ خارج می‌شود، اما تحریم‌ها و محاصره اقتصادی همچنان ادامه می‌یابد، هرچند ممکن است پایان جنگ حتی بدون عملیات نظامی نیز اعلام شود. وی احتمال حمله به زیرساخت‌ها را بالا دانست و گفت در محاسبات نظامی باید بدترین سناریو مبنای آمادگی باشد و این رویکرد می‌تواند در واشنگتن نیز حامیانی داشته باشد، به‌ویژه آنکه ترامپ پس از شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات ممکن است به دنبال خروجی آبرومندانه از جنگ و تداوم فشار اقتصادی و تحریم‌ها با حمایت دو حزب باشد.

سناریوی سوم از نظر او دستیابی به توافق است که احتمال آن به اندازه احتمال وقوع جنگ وجود دارد، زیرا ممکن است ترامپ به این نتیجه برسد که جنگ اهداف مورد نظر را تامین نمی‌کند و فشار کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، چین و روسیه و مخالفت‌های داخلی آمریکا به‌ویژه مواضع دموکرات‌ها می‌تواند واشنگتن را به سمت توافق سوق دهد. با این حال، ارزیابی او این است که تداوم تقابل و فشار حتی در قالب یک عملیات نظامی محدود و بدون توافق پایدار محتمل‌تر است و در صورت توافق نیز احتمالا با توافقی حداقلی یعنی کم در برابر کم، موقت و شکننده روبه‌رو خواهیم بود که می‌تواند مقدمه‌ای برای توافق پایدارتر باشد اما خود آن پایدار نخواهد بود. او گفت چندان به امکان حل‌وفصل اساسی اختلافات ایران و آمریکا با ترامپ خوش‌بین نیست و عادی‌سازی روابط باید تدریجی و مبتنی بر اقدامات متقابل باشد و آمریکا نیز باید راهبرد تقابل را کنار بگذارد و به الگویی مشابه رویکرد خود در قبال چین روی بیاورد.

وی سناریوی آخر را تسلیم دانست و گفت ترامپ ترجیح می‌دهد جنگی به راه بیندازد که در نهایت ایران در آن شکست بخورد و تسلیم شود یا اینکه ایران بدون جنگ تسلیم شود و اظهارات اخیر ترامپ تا حد زیادی ادبیات او در آستانه جنگ ۴۰روزه را تداعی می‌کند. به گفته او، حتی در شرایط جنگ نیز دیپلماسی مختومه و منتفی نیست و اکنون باید نهایت تلاش دیپلماتیک چندسطحی، چندوجهی، پیش‌دستانه و مبتکرانه به کار گرفته شود و ابتکارهایی ارائه شود که آمریکا را در موضع تدافعی دیپلماتیک قرار دهد.

وی درباره نقش کشورهای عربی گفت از ابتدا اعتقاد داشته که جنگ ۱۲روزه و ۴۰روزه و منطق عقلانیت راهبردی می‌تواند کشورهای منطقه را به سمت جلوگیری از تکرار درگیری و حل اختلافات سوق دهد و حتی کشورهای عربی همسایه ایران نیز بیش از گذشته بر ضرورت مذاکره و شکل‌گیری نظم منطقه‌ای تاکید می‌کنند. به باور او، همسایگان عرب ایران به‌تدریج به این خودآگاهی راهبردی می‌رسند که راهی جز همکاری با ایران ندارند و تجربه‌هایی مانند عادی‌سازی روابط و همکاری ویتنام و آمریکا پس از جنگ نشان می‌دهد که حتی دشمنی‌های عمیق می‌توانند به همکاری تبدیل شوند. او معتقد است تحولات کنونی می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری نظم امنیتی جدیدی در منطقه باشد؛ نظمی فراگیر و مبتنی بر مشارکت همه کشورهای منطقه بدون حذف یا طرد هیچ‌یک از آنها، زیرا کشورهای منطقه به این خودآگاهی رسیده‌اند که امنیت باید درون‌زا باشد.

درباره بحث‌های مطرح‌شده درباره ضرورت ساخت بمب اتم، خروج از ان‌پی‌تی و تغییر دکترین هسته‌ای نیز وی معتقد است راهبرد هسته‌ای پیشین ایران که بر قرار گرفتن در آستانه هسته‌ای شدن و برخورداری از بازدارندگی پنهان استوار بود، در عمل ناکارآمد بوده و باید مورد بازنگری قرار گیرد. به گفته او، دو جنگ اخیر نشان داد که صرف برخورداری از توان فنی و علمی ساخت بمب بدون حفظ ابهام راهبردی مانع حمله نظامی نمی‌شود، زیرا ایران با اظهارات و اقدامات خود به آمریکا و اسرائیل اطمینان داده بود که قصد ساخت سلاح هسته‌ای ندارد و به این ترتیب مولفه اصلی بازدارندگی نهان را از بین برد.