دومین بحران انرژی در اروپا؛ جهش قیمت گاز و فشار انتخاباتی

به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد؛ در آلمان، یک کارخانه چینی‌سازی که هم از دوران نازی‌ها و هم از حکومت کمونیستی جان سالم به در برده بود، پس از ۱۸۲ سال کوره‌های خود را خاموش می‌کند. در لهستان، صنعت کود شیمیایی از وزارت انرژی خواسته است برای مهار هزینه‌ها فکری کند. در اسپانیا نیز دولتی که در ۲۹ نوامبر (۸ آذر) انتخابات پیش رو دارد، از ماه مارس تاکنون ۱۲ میلیارد یورو معادل ۱۳.۴ میلیارد دلار خرج کرده تا بار قبوض انرژی را سبک‌تر کند.

دولت‌ها، صنایع و شهروندان اروپایی هنوز از بحران نخست انرژی کمر راست نکرده بودند که در کمتر از پنج سال، گرفتار دومین بحران بزرگ شدند. شوک قیمت گاز در سال ۲۰۲۲ که پس از حمله روسیه به اوکراین رقم خورد، صنایع این قاره را به خاک سیاه نشاند و ترس از تعطیلی کارخانه‌ها و صنعتی‌زدایی را زنده کرد و این هراس امروز دوباره به اوج رسیده است. از طرفی بیش از نیمی از شهروندان اروپایی ظرف ۱۲ ماه آینده پای صندوق‌های رای می‌روند و تبعات سیاسی این بحران نیز می‌تواند سنگین باشد.

جهش بهای سوخت و برق

بهای گاز طبیعی از ماه فوریه تاکنون نزدیک به ۲۰۰ درصد بالا رفته و در پایان اکتبر با عبور از مرز ۱۰۰ یورو به ازای هر مگاوات ساعت، به بالاترین سطح خود در چهار سال گذشته رسیده است. در جایگاه‌های سوخت قیمت گازوئیل رکورد شکسته و بهای نفت سفید تقریبا دو برابر شده است. قیمت برق نیز به سرعت بالا می‌رود و در آلمان، بهای فعلی برق حتی از میانگین ثبت‌شده در ابتدای زمستان ۲۰۲۲ بالاتر است. به گزارش کمیسیون اروپا، از زمان آغاز جنگ آمریکا علیه ایران، هزینه واردات انرژی این قاره بیش از ۱۲۷ میلیارد یورو بیشتر شده است. این هزینه‌ها در شرایطی تحمیل می‌شود که بسیاری از دولت‌ها زیر بار کوهی از بدهی کمر خم کرده‌اند.

صنایع انرژی‌بر و وابسته به حمل‌ونقل، از ساخت‌وساز گرفته تا تولید کود و مواد شیمیایی، کشاورزی و هوانوردی، بیشترین لطمه را خواهند خورد. نیکولای رومانوفسکی، مدیر ارشد انرژی در شورای صنایع شیمیایی اروپا، می‌گوید «پس از پنج سال دست‌وپنجه نرم کردن با این شرایط، دیگر از تکرار اینکه موضوع چقدر حیاتی است خسته شده‌ایم، اما واقعیت این است که با بحرانی بسیار بزرگ روبه‌رو هستیم.» او تردید دارد که واکنش مقامات اروپایی متناسب با ابعاد بحران باشد.

مدل‌های هواشناسی پیش‌بینی می‌کنند که به لطف ال‌نینویی که ممکن است رکورد بزند، زمستان پیش رو نسبتا معتدل باشد، اما خطر موج‌های سرمای ناگهانی باقی است. شرکت خصوصی هواشناسی مت‌دسک در بریتانیا اعلام کرده است که اختلال زودهنگام در گردابه قطبی ممکن است در ماه دسامبر موج سرمای دیگری را روانه شمال اروپا کند. بازار انرژی اروپا به سرمای هوا در آسیا نیز حساس است، چرا که زمستان سرد در شرق می‌تواند رقابت بر سر خرید محموله‌های گاز طبیعی مایع را تشدید کند.

افت ذخایر گاز و خطر کمبود در زمستان

آمارهای اندیشکده بروگل نشان می‌دهد دولت‌های اتحادیه اروپا از ماه ژوئن بسته‌های حمایتی خود را بیش از سه برابر کرده و به حدود ۳۵ میلیارد یورو رسانده‌اند. با این وجود، بخش بزرگی از این کمک‌ها هدفمند نبوده و حتی به مصرف بیشتر سوخت‌های فسیلی دامن می‌زند. یک‌سوم این هزینه‌ها مربوط به اسپانیاست و بار مالی طرح ایتالیا برای تعیین سقف قیمت گاز که از سال آینده اجرا می‌شود، هنوز در این برآوردها حساب نشده است.

ممنوعیت کامل واردات گاز طبیعی مایع از روسیه از اول ژانویه (۱۱ دی) اجرا می‌شود. با وجود تلاش‌ها برای توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، جنگ آمریکا علیه ایران و بسته شدن عملی تنگه هرمز نشان داد که اتحادیه اروپا همچنان در برابر تکانه‌های بازار جهانی انرژی شکننده است و حتی اگر جنگ خیلی زود به پایان برسد، بعید است روند انتقال محموله‌های انرژی فورا عادی شود.

ذخایر گاز در آستانه زمستان به سطحی کم‌سابقه رسیده و حدود ۱۵ واحد درصد کمتر از میانگین سال‌های اخیر و بسیار پایین‌تر از هدف ۹۰ درصدی اتحادیه اروپاست. بر اساس یکی از سناریوهای شبکه اروپایی اپراتورهای انتقال گاز، اگر هوا سردتر از حد انتظار شود و تنگنای بازار جهانی ال‌ان‌جی ادامه پیدا کند، در پایان زمستان تنها ۱۰ درصد از ظرفیت مخازن گاز اروپا پر خواهد بود و رسیدن به همین نقطه هم در گرو کاهش ۱۵ درصدی مصرف انرژی است. در چنین شرایطی، ذخایر گاز آلمان ممکن است تا ماه مارس به کلی ته بکشد. آژانس بین‌المللی انرژی هشدار داد که نیاز به پر کردن دوباره مخازن در تابستان آینده ممکن است تنگنا را در سال آینده پابرجا نگه دارد. پاتریک پویانه، مدیرعامل شرکت توتال‌انرژیز، در ۲۹ اکتبر (۷ آبان) گفت که «ما به وضوح وارد دوره خطرناکی می‌شویم و با جهانی غرق در بحران روبه‌رو هستیم.»

قراردادهای گاز برای تحویل در تابستان ۲۰۲۷ با قیمتی بالاتر از قراردادهای زمستان پس از آن معامله می‌شوند که از نگرانی درباره توازن عرضه حکایت دارد. به گفته آن‌سوفی کوربو، پژوهشگر مرکز سیاست جهانی انرژی در پاریس، بحران انرژی می‌تواند به یک بحران تمام‌عیار در عرضه منجر شود. او به خطراتی اشاره می‌کند که خطوط لوله نروژ را تهدید می‌کنند؛ این خطوط حدود یک‌سوم کل واردات گاز اروپا را تامین می‌کنند. کوربو می‌گوید بزرگ‌ترین دغدغه‌اش حمله ترکیبی احتمالی روسیه به زیرساخت‌های انرژی است و هشدار می‌دهد که «اوضاع همیشه می‌تواند از این هم بدتر شود.»

پس‌لرزه‌های سیاسی و اختلال در زنجیره تامین

معترضان از برلین گرفته تا میلان و پاریس به خیابان‌ها ریخته‌اند تا به گرانی هزینه‌های زندگی اعتراض کنند. در فرانسه، جهش قیمت انرژی در آستانه انتخابات ریاست‌جمهوری ماه آوریل، به یک بحران گسترده سیاسی، مالی و اجتماعی دامن زده است. به برآورد دیوان محاسبات فرانسه، دولت این کشور پس از حمله روسیه به اوکراین حدود ۷۰ میلیارد یورو به صورت ناخالص صرف حمایت از کسب‌وکارها و خانوارها و پرداخت یارانه بنزین کرد که حفره‌ای عمیق در بودجه حفر کرد.

این بار دولت امانوئل مکرون کمک‌ها را به نیازمندترین گروه‌ها معطوف کرده است. بسته‌های حمایتی اولیه در واکنش به جنگ در خاورمیانه عمدتا شامل آسیب‌پذیرترین بخش‌ها شد و در مجموع تنها ۷۰ میلیون یورو هزینه داشت. دیوید آمیل، وزیر بودجه فرانسه، در چهارم نوامبر (۱۳ آبان) در کمیته مالی مجمع ملی گفت که «برای نخستین بار، دولت در برابر بحران‌ها و شوک‌های خارجی با کاهش هزینه‌ها واکنش نشان می‌دهد.» مارین لوپن، رهبر حزب راست افراطی تجمع ملی، پیشنهاد داده مالیات بر ارزش افزوده سوخت و سایر حامل‌های انرژی به شدت کاهش یابد؛ طرحی که به گفته حزب او سالانه نزدیک به ۱۱ میلیارد یورو هزینه دارد. ژان‌لوک ملانشون، نامزد چپ افراطی، وعده داده است که برای قیمت‌ها و حاشیه سود پالایشگاه‌های نفت سقف بگذارد. دولت هر دو پیشنهاد را رد کرده و در عوض گازوئیل را از ذخایر اضطراری آزاد کرده است.

ایتالیا نیز که حدود سه‌چهارم کل انرژی مصرفی خود را از خارج وارد می‌کند، در خط مقدم بحران است. قطر وضعیت فورس ماژور برای تحویل گاز به شرکت ادیسون را تا پایان سال تمدید کرده و ادیسون تاکنون ۳۵ محموله را در سال جاری از دست داده است. حدود ۶۰ درصد گازوئیل وارداتی ایتالیا نیز از خاورمیانه می‌آید و تورم این کشور در ماه اکتبر به ۵.۶ درصد رسیده است. ماه گذشته کامیون‌داران معترض به گرانی سوخت، به مدت پنج روز جاده‌های اصلی ورودی و خروجی ناپل و مسیرهای اطراف بندر مسینا در سیسیل را بستند و خسارت این انسداد در سیسیل حدود ۵۰ میلیون یورو اعلام شد.

پاتریک شوستر، مدیر جهانی امور تجاری لجستیک جاده‌ای در شرکت حمل‌ونقل کونه‌و‌ناگل، می‌گوید حدود ۷۰ درصد کامیون‌های اروپا در ناوگان‌های کوچک‌تر از ۱۰ دستگاه و اغلب در قالب شرکت‌های خانوادگی کار می‌کنند و توان هضم گرانی گازوئیل را ندارند. به گفته او، از آغاز جنگ آمریکا علیه ایران تاکنون هزینه سوخت حدود ۲۰ درصد و کرایه حمل بار نزدیک به ۱۵ درصد بالا رفته است. او تاکید می‌کند که «برای یک زنجیره تامین صدساله، هیچ نسخه جادویی و سریعی وجود ندارد که بتوان یک‌شبه آن را اجرا کرد.» انسداد جاده‌ها در ایتالیا تنها زمانی پایان یافت که دولت بیش از ۱۰۰ میلیون یورو به اعتبارات مالیاتی گازوئیل و حدود ۷۰ میلیون یورو به حمایت از بخش کشاورزی و شیلات اختصاص داد. دولت جورجیا ملونی برای مهار قیمت برق، مذاکراتی را با کمیسیون اروپا برای سقف قیمت گاز مصرفی در نیروگاه‌ها آغاز کرده است.

وویچخ وروخنا، معاون وزیر انرژی لهستان، معتقد است که اروپا برای محافظت از مردم و صنایع به اندازه کافی تلاش نمی‌کند. کشور او سال آینده انتخابات در پیش دارد، اما به دلیل جنگ اوکراین یک‌پنجم بودجه امسال را به بخش دفاعی اختصاص داده است. به گفته او، صدای اعتراض صنعت کود شیمیایی درباره جهش قیمت‌ها و تاثیر آن بر گرانی مواد غذایی از همه بلندتر بوده است. شرکت شیمیایی نروژی یارا اینترنشنال که ۲۱ کارخانه در اروپا دارد، هشدار داد که اگر قیمت گاز در همین سطوح بماند، هزینه‌های انرژی این شرکت در فاصله اکتبر تا دسامبر نسبت به مدت مشابه سال قبل ۴۵۰ میلیون دلار بیشتر خواهد شد و این شرکت مشغول ساخت خطوط تولید جدید در نقاط دیگر جهان از جمله تگزاس است.

نگرانی از وابستگی اروپا به انرژی آمریکا

اجرای ممنوعیت واردات ال‌ان‌جی روسیه از اول ژانویه (۱۱ دی)، حدود ۱۵ درصد از عرضه ال‌ان‌جی به اتحادیه اروپا را حذف می‌کند که معادل از دست رفتن یک محموله در هر دو روز است. دن یورگنسن، کمیسر انرژی اتحادیه اروپا، تاکید کرد که هیچ بازگشتی از ضرب‌الاجل اول ژانویه در کار نیست. کاهش واردات از روسیه با خرید بیشتر از ایالات متحده جبران شده و همین مساله نگرانی‌هایی را برانگیخته است. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، اوایل امسال تهدید کرد که صادرات گازوئیل را ممنوع می‌کند و اجرای چنین ممنوعیتی می‌توانست نیمی از واردات گازوئیل اروپا را به خطر بیندازد.

هرچند توافق برای بازگشایی تنگه هرمز شرط اصلی برای فروکش کردن بحران به شمار می‌رود، اما به گفته شوستر ممکن است تا شش ماه طول بکشد تا اثر تغییر در تردد کشتی‌ها از این تنگه در قیمت گازوئیل اروپا نمایان شود. ابا بوش، وزیر انرژی سوئد، در ماه اکتبر گفت که عمیقا نگران است، چرا که اروپا همچنان فقط مبدا وابستگی خود را عوض می‌کند.