بحث تغییر دکترین هستهای ایران در بالاترین سطوح حاکمیت
بحث درباره احتمال تغییر دکترین هستهای ایران به بالاترین سطوح سیاسی و امنیت ملی رسیده است؛ محسن رضایی در ۳۱ اکتبر ۲۰۲۶ تأیید کرد که حفظ یا تغییر این دکترین در صورت جنگی دیگر در داخل کشور بررسی میشود.

به گزارش تبریز فوری به نقل از تابناک، بحث درباره سلاحهای هستهای در ایران اکنون به مرحلهای حساس در عرصه سیاسی کشور رسیده است. موضوعی که تا همین اواخر عمدتاً در اظهارات چهرههای تندرو، ابتکارهای پارلمانی و بحثهای کارشناسی مطرح میشد، اکنون آشکارا در بالاترین سطوح ساختار سیاسی و امنیت ملی ایران مورد بررسی قرار میگیرد.
اندیشکده اروپایی خیریون در مقالهای به گزارش تابناک به بررسی موضوع تغییر دکترین هستهای ایران پرداخته است. در این بررسی، پرسش اصلی این است که آیا فرضهای راهبردیای که تاکنون تهران را در جایگاه یک کشور در آستانه هستهای نگه داشتهاند، بدون آنکه از این آستانه عبور کرده و عملاً به سلاح هستهای دست یابد، پس از رویاروییهای نظامی مکرر همچنان اعتبار دارند؟ همچنین مطرح میشود که آیا سیاستی که بر اساس آن ایران میکوشید بدون تولید علنی سلاح هستهای از قابلیتهای بالقوه هستهای خود منافع بازدارنده کسب کند، اعتبار خود را از دست داده است؟ و اگر چنین باشد، آیا خروج از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) میتواند نخستین گام در جهت تغییر اساسی دکترین هستهای ایران باشد؟
پیشینه هشدارها درباره بازنگری هستهای
بحث درباره احتمال تغییر دکترین هستهای ایران، پیش از جنگ دوازدهروزه سال ۲۰۲۵، بهتدریج وارد گفتمان سیاسی کشور شده بود. پیش از آغاز درگیریها و در شرایطی که اسرائیل تأسیسات هستهای ایران را به حمله تهدید میکرد، شماری از مقامهای سیاسی و نظامی ایران چنین حملهای را عاملی بالقوه برای بازنگری در دکترین هستهای کشور معرفی کردند.
چند روز پس از ورود ایران و اسرائیل به رویارویی مستقیم، در پی حمله اسرائیل در آوریل ۲۰۲۴ به کنسولگری ایران در دمشق که به کشته شدن هفت افسر ایرانی انجامید، سرتیپ احمد حقطلب، فرمانده حفاظت و امنیت مراکز هستهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، اعلام کرد که اگر اسرائیل به تأسیسات هستهای ایران حمله کند، جمهوری اسلامی ممکن است در دکترین خود درباره سلاحهای کشتار جمعی تجدیدنظر کند.
در همین چارچوب، کمال خرازی، رئیس شورای راهبردی روابط خارجی ایران و مشاور ارشد رهبر وقت جمهوری اسلامی، (آیتالله) علی خامنهای، در مصاحبهای با شبکه الجزیره مباشر در ۹ مه ۲۰۲۴ اظهار داشت: «ما قصد ساخت بمب هستهای نداریم، اما اگر موجودیت ایران تهدید شود، چارهای جز تغییر دکترین هستهای خود نخواهیم داشت.» خرازی همچنین هشدار داد که حمله اسرائیل به تأسیسات هستهای ایران، وضعیت بازدارندگی تهران را تغییر خواهد داد.
خرازی پیشتر، در مصاحبهای با الجزیره در ۱۷ ژوئیه ۲۰۲۲، گفته بود که ایران از توانایی فنی ساخت بمب هستهای برخوردار است، اما قصد انجام این کار را ندارد. او اظهار داشت: «این موضوع پنهانی نیست که ما توانایی فنی ساخت بمب هستهای را داریم، اما قصد انجام چنین کاری را نداریم.» خرازی همچنین خاطرنشان کرد که ایران توانسته است ظرف چند روز سطح غنیسازی اورانیوم خود را از ۲۰ درصد به ۶۰ درصد افزایش دهد و بهآسانی میتواند آن را به ۹۰ درصد برساند.
پیش از آن، در سال ۲۰۲۱، محمود علوی، وزیر اطلاعات وقت ایران، گفته بود که فشارهای غرب ممکن است جمهوری اسلامی را به سمت دستیابی به سلاح هستهای سوق دهد. این اظهارات در شرایطی مطرح میشد که رهبر ایران، آیتالله علی خامنهای، در آوریل ۲۰۱۰ فتوایی دینی صادر کرده بود که بر اساس آن، تولید سلاح هستهای ممنوع و استفاده از چنین سلاحهایی از نظر اسلام حرام اعلام شده بود. در آخرین استفتای دینی منتشرشده درباره رهبر پیشین ایران در ۳ نوامبر ۲۰۲۵ و پس از جنگ دوازدهروزه سال ۲۰۲۵، همین فتوا مجدداً مورد تأکید قرار گرفت.
بحث در شورای عالی امنیت ملی پس از جنگ
پس از جنگ ۴۰روزه سال ۲۰۲۶، بازنگری در دکترین هستهای ایران از سوی برخی جریانهای سیاسی، بیش از پیش بهعنوان ضرورتی اجتنابناپذیر مطرح شد و جایگاه برجستهتری در ساختار قدرت سیاسی کشور پیدا کرد.
در ۳۱ اکتبر ۲۰۲۶، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، اذعان کرد که در داخل کشور بحثی در جریان است مبنی بر اینکه آیا تهران در صورت وقوع جنگی دیگر باید دکترین هستهای کنونی خود را حفظ کند یا خیر. او همچنین به افزایش مطالبات عمومی برای بازنگری در این سیاست، پس از حمله به تأسیسات هستهای ایران اشاره کرد؛ حملاتی که به گفته مقامهای ایرانی، با وجود همکاری قبلی این تأسیسات با بازرسان بینالمللی، انجام شده بود.
رضایی تأکید کرد که هنوز هیچ تصمیم رسمی برای تغییر دکترین هستهای اتخاذ نشده است. با این حال، اهمیت اظهارات او را نباید دستکم گرفت؛ زیرا موضوع تسلیحاتیسازی برنامه هستهای از حوزه اظهارنظرهای سیاسی فراتر رفته و وارد فرآیندهای بحث، بررسی و تصمیمگیری عالیترین نهادهای امنیت ملی ایران شده است.
جایگاه کشور در آستانه هستهای و ذخایر اورانیوم
ایران در اواخر دهه ۱۹۹۰ و اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی، برنامهای سازمانیافته مرتبط با ساخت سلاح هستهای را با عنوان «طرح آماد» دنبال میکرد. این برنامه در پاییز سال ۲۰۰۳ متوقف شد و فعالیتهای آن پس از آن مورد بازسازماندهی قرار گرفت. با این حال، آژانس بینالمللی انرژی اتمی تأیید کرده است که برخی فعالیتهای مرتبط پس از سال ۲۰۰۳ ادامه داشتهاند، هرچند این آژانس اعلام کرده است که پس از سال ۲۰۰۹ هیچ نشانه معتبر و قابل اتکایی از فعالیتهای مرتبط با توسعه یک وسیله انفجاری هستهای پیدا نکرده است.
با وجود این، توقف طرح آماد را نباید به معنای از بین رفتن دانش هستهای انباشتهشده یا توانمندیهای فنی ایران دانست. ایران با آغاز غنیسازی ۶۰درصدی اورانیوم در آوریل ۲۰۲۱ و افزایش مستمر ذخایر اورانیوم با غنای بالا، بهتدریج جایگاه خود را بهعنوان یک «کشور در آستانه هستهای» تثبیت کرد.
منظور از کشور در آستانه هستهای، کشوری است که سلاح هستهای در اختیار ندارد، اما تواناییهای فنی و مواد شکافتپذیر لازم را برای تولید سریع اورانیوم با غنای تسلیحاتی به دست آورده است. غنای تسلیحاتی معمولاً به اورانیومی گفته میشود که تا حدود ۹۰ درصد غنی شده باشد.
بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی اتمی، ذخایر اورانیوم ۶۰درصدی ایران تا ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵ به حدود ۴۴۰٫۹ کیلوگرم رسیده بود. در صورت غنیسازی بیشتر، این مقدار از نظر مواد اولیه برای تولید چند سلاح هستهای کفایت میکرد. این پیشرفتها مدتزمان گریز هستهای ایران را به میزان قابل توجهی کاهش داد. منظور از زمان گریز هستهای، مدتزمان مورد نیاز برای تولید مقدار کافی مواد شکافتپذیر جهت ساخت یک سلاح هستهای است. با این حال، انباشت مقدار کافی مواد شکافتپذیر بهخودیخود به معنای تکمیل فرآیند تسلیحاتیسازی یا ساخت یک سلاح هستهای عملیاتی نیست.
این رویکرد چند مزیت راهبردی برای ایران داشت: استقلال فناوری، افزایش قدرت چانهزنی در مذاکرات دیپلماتیک، حفظ توانمندی هستهای در آستانه تسلیحاتی شدن و امکان بهرهمندی از برخی مزایای بازدارندگی، بدون آنکه ایران فوراً با پیامدهای ساخت سلاح هستهای مواجه شود.
سه تحول پس از رویاروییهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶
رویاروییهای نظامی ژوئن ۲۰۲۵ و فوریه ۲۰۲۶ محیط راهبردیای را که این رویکرد در آن دنبال میشد، بهطور اساسی تغییر داد. این حملات نشان دادند که حتی برخورداری از یک برنامه هستهای پیشرفته که رسماً در چارچوب پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) دنبال میشود، لزوماً نمیتواند از یک کشور در برابر مداخله نظامی محافظت کند.
حملات نظامی ممکن است در نهایت تهران را به پیگیری جدیتر ساخت سلاح هستهای ترغیب کنند. اگرچه این حملات خسارات قابل توجهی به تأسیسات کلیدی وارد کردند، اما نتوانستند دانش علمی انباشتهشده ایران را از بین ببرند یا توانایی این کشور برای بازسازی زیرساختهای هستهای خود را بهطور دائمی نابود کنند.
موضوع صرفاً به برنامه هستهای ایران محدود نمیشود. توانمندیهای موشکی کشور و همکاریهای منطقهای آن، که زمانی از ارکان اصلی راهبرد بازدارندگی ایران محسوب میشدند، نیز با فشار قابل توجهی مواجه شدهاند. جنگ، توازن قدرت منطقهای را تغییر داده و محاسبات راهبردی جدیدی را برای تهران و دشمنان آن ایجاد کرده است.
از دیدگاه سیاستگذاران ایرانی، نتیجه این تحولات آن بوده است که ترکیب پیشینِ بازدارندگی متعارف، نفوذ منطقهای و به تعویق انداختن آگاهانه دستیابی به سلاح هستهای، دیگر برای جلوگیری از رویارویی نظامی مجدد کافی نیست.
پیش از جنگ دوازدهروزه ژوئن ۲۰۲۵، موضوع بازنگری در دکترین هستهای ایران بهتدریج وارد گفتمان رسمی مقامهای سیاسی و نظامی کشور شده بود. در آن مقطع، میشد این اظهارات را بخشی از راهبرد «ابهام هستهای» دانست؛ راهبردی که با هدف افزایش قدرت بازدارندگی و تقویت موقعیت چانهزنی ایران در مذاکرات دیپلماتیک با غرب دنبال میشد. اما پس از جنگ دوازدهروزه سال ۲۰۲۵ و حملات مستقیم آمریکا و اسرائیل به تأسیسات هستهای ایران، این بحث از سطح هشدارهای مشروط و پیامهای سیاسی فراتر رفت.
سه تحول عمده در برجستهتر شدن این موضوع نقش داشتند: ۱. آشکار شدن آسیبپذیریهای بازدارندگی متعارف؛ ۲. تضعیف عمق راهبردی منطقهای ایران؛ ۳. کاهش اعتماد به سازوکارهای دیپلماتیک و تضمینهای امنیتی بینالمللی.
نخست، حملات نظامی استدلالهای سیاسی داخلی علیه خویشتنداری هستهای را تقویت کردند. برخی چهرههای سیاسی ایران اکنون این پرسش را مطرح میکنند که چرا کشور باید همچنان محدودیتها و بازرسیهای بینالمللی را بپذیرد، در حالی که زیرساختهای هستهای آن همچنان در معرض حملات نظامی قرار دارند.
دومین پیامد جنگ، کاهش اعتماد به تضمینهای دیپلماتیک بوده است. خروج واشنگتن از توافق هستهای سال ۲۰۱۵ و بهدنبال آن اقدام نظامی علیه تأسیسات ایران، این برداشت را در میان برخی سیاستگذاران تقویت کرده است که توافق با دولتهای غربی نمیتواند تضمینهای امنیتی پایدار فراهم کند.
تحول سوم به تغییر محیط امنیتی منطقه مربوط میشود؛ بهویژه پس از حمله حماس به اسرائیل در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ و عملیات نظامی متعاقب اسرائیل که به تضعیف حماس و حزبالله در لبنان و در نهایت فروپاشی دولت بشار اسد در سوریه کمک کرد. تضعیف نیروهای نیابتی منطقهای ایران در نتیجه این تحولات، همراه با آشکار شدن محدودیتهای راهبرد بازدارندگی متعارف این کشور که معمولاً از آن با عنوان «دفاع پیشرو» یاد میشود، جستوجو برای یافتن ابزارهای دیگری را که بتوانند مانع حملات آینده شوند، تشدید کرده است.
طرفداران دستیابی ایران به سلاح هستهای استدلال میکنند که اگر این کشور دارای سلاح هستهای بود، ایالات متحده و اسرائیل نمیتوانستند به خاک ایران حمله کنند یا رهبر جمهوری اسلامی را ترور کنند. طرفداران این دیدگاه اغلب به استدلال نظری کنت والتز، دانشمند علوم سیاسی آمریکایی، در مقالهای اشاره میکنند که در سال ۲۰۱۲ در نشریه فارن افرز منتشر شد. بر اساس استدلال والتز، اگر ایران به سلاح هستهای دست یابد، نوعی تعادل بازدارندگی میان ایران، اسرائیل و دیگر دشمنان ایران شکل خواهد گرفت.
محافظهکاران، از جمله روزنامه کیهان، نیز استدلال میکنند که اگر لیبی به سلاح هستهای دست یافته بود، سرنوشت مشابهی پیدا نمیکرد و اگر ایران دارای سلاح هستهای بود، رهبر جمهوری اسلامی نیز به همان شیوه ترور نمیشد. بر اساس این استدلال، از آنجا که حق انجام اقدامات متقابل در حقوق بینالملل به رسمیت شناخته شده است، تغییر دکترین هستهای و تقویت بازدارندگی ناشی از آن میتواند از تهدید علیه نظام سیاسی جمهوری اسلامی و حاکمیت سرزمینی کشور جلوگیری کند.
تجربه لیبی و سرنگونی معمر قذافی پس از کنار گذاشتن برنامه هستهای این کشور، تفاوت میان کره شمالیِ دارای سلاح هستهای و عراقِ فاقد آن، و همچنین تجربه اوکراین پس از واگذاری زرادخانه هستهای خود، از جمله نمونههایی هستند که طرفداران این دیدگاه برای نشان دادن اهمیت راهبردی حفظ توانمندیهای هستهای به آنها استناد میکنند.
این استدلال پس از جنگ ۴۰روزه سال ۲۰۲۶، که ایران آن را تهدیدی علیه موجودیت خود تلقی کرد، برجستگی بیشتری پیدا کرد. برخی طرفداران این دیدگاه حتی پا را فراتر گذاشته و استدلال میکنند که حفظ جمهوری اسلامی مصلحتی برتر از برخی ملاحظات دینی و اخلاقی است؛ بنابراین، در شرایط ضرورت شدید، بازنگری در حکم دینی موجود نیز قابل تصور خواهد بود.
حسنعلی اخلاقی امیری، عضو کمیسیون فرهنگی مجلس دوازدهم، در این زمینه اظهار داشت: «فتوای صادرشده از سوی رهبر انقلاب در سال ۲۰۱۰ مبنی بر ممنوعیت استفاده از سلاح هستهای، همچنان در جایگاه و زمینه صحیح خود معتبر است... با این حال، ولی فقیه بهعنوان فقیه اسلامی دارای اختیارات حکومتی، از اختیار شرعی تغییر حتی یک حکم اولیه نیز برخوردار است.»
از دیدگاه طرفداران تسلیحاتی شدن برنامه هستهای ایران، تحولات پس از ۷ اکتبر و بهویژه دو حمله نظامی آمریکا و اسرائیل، ضرورت ایجاد تغییرات اساسی در دکترین امنیتی ایران و بازنگری در موضع هستهای کشور را به وجود آورده است. در این چارچوب، تضعیف محور مقاومت، محدودیتهای بازدارندگی موشکی و خسارات واردشده به برنامه هستهای ایران نشان دادهاند که از نظر آنان، حفظ جایگاه یک کشور در آستانه هستهای دیگر نمیتواند امنیت جمهوری اسلامی را تضمین کند. بهویژه پس از جنگ دوازدهروزه سال ۲۰۲۵، که طی آن اسرائیل و ایالات متحده به تأسیسات هستهای ایران در نطنز، اصفهان و فردو حمله کردند، طرفداران این دیدگاه استدلال میکنند که ایران بهای نداشتن بازدارندگی هستهای را پرداخته است.
منبع: tabnak.ir

رئیسجمهور فنلاند: اروپا باید مستقیما با پوتین مذاکره کند






