بازتعریف نظم جهانی و اصلاح سازمان ملل؛ شرط تحقق صلح پایدار

به گزارش تبریز فوری به نقل از ایسنا، سید یاسر ضیایی، عضو هیأت علمی گروه حقوق بین‌الملل دانشگاه قم در گفت‌وگویی به بررسی جایگاه استقلال در حقوق بین‌الملل، نسبت دیپلماسی و استقلال سیاسی، ضرورت اصلاح نهادهای بین‌المللی و الزامات تحقق صلح عادلانه و پایدار در نظم نوین جهانی پرداخته است. به گفته وی، تحولات نظام بین‌الملل در سال‌های اخیر، به‌ویژه تجاوز آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه جمهوری اسلامی ایران، پرسش‌هایی جدی درباره کارآمدی ساختارهای حقوقی و سیاسی حاکم بر جهان و ظرفیت نهادهای بین‌المللی برای تأمین صلح و امنیت مطرح کرده است.

وی با اشاره به اینکه مناسبات قدرت همچنان بر بسیاری از تصمیم‌گیری‌های بین‌المللی سایه افکنده و سازوکارهایی همچون حق وتو در شورای امنیت با انتقادهای جدی مواجه هستند، ضرورت بازنگری در نظم موجود و حرکت به سوی نظمی عادلانه‌تر را مورد تأکید قرار داد.

استقلال واقعی فراتر از سیاست است

سید یاسر ضیایی گفت استقلال در عرصه‌های مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و حتی علمی قابل تعریف است و آنچه اکنون مورد توجه قرار دارد، صرفاً استقلال در حوزه سیاست نیست. به گفته وی، در حال حاضر کشورهایی وجود دارند که به‌اصطلاح استقلال سیاسی دارند، اما در عرصه‌های اقتصادی، فرهنگی و علمی کاملاً وابسته هستند.

وی افزود: «اگر کشورها بخواهند در دوره فرااستعمار به استقلال واقعی دست پیدا کنند، باید از جهات اقتصادی، فرهنگی، علمی و غیره نیز استقلال برای آن‌ها محقق شود.»

او با اشاره به نمونه ونزوئلا و مادورو گفت پس از ربایش مادورو، مردم آن‌گونه که لازم بود برای دفاع به خیابان‌ها نیامدند و حمایتی انجام ندادند. در مقابل، به گفته وی، در عراق مردمی استقلال‌طلب و آزادی‌خواه در کنار مقامات و مسئولانی قرار دارند که کمتر از مردم چنین روحیه‌ای دارند و نمونه آن همراهی دولت عراق با آمریکا در موضوع محاصره است، در حالی که هیچ ملتی به‌اندازه ملت عراق به ملت ایران نزدیک نیست.

وی تأکید کرد: «برای برخورداری یک کشور از استقلال سیاسی، لازم می‌دانیم که هم مردم و هم مقامات و حاکمان، در هر دو سطح، دارای روحیه استقلال‌طلبانه باشند. اگر یکی از این دو وجود نداشته باشد، نتیجه آن یا ونزوئلا خواهد بود یا عراق.» به گفته او، در جمهوری اسلامی ایران پیوند استقلال‌طلبی میان ملت و دولت در سطح سیاسی شکل گرفته و باید در عرصه‌های اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، شناختی و علمی نیز به سطح کافی از استقلال دست پیدا کرد.

مرز دیپلماسی و وابستگی؛ پرهیز از صلح تحمیلی

عضو هیأت علمی گروه حقوق بین‌الملل دانشگاه قم در ادامه گفت دیپلماسی و تعامل سازنده همواره میان دولت‌ها وجود داشته و حتی میان کشورهایی که با یکدیگر دشمن هستند برقرار بوده است. به گفته وی، بدبینی نسبت به دیپلماسی ناظر بر معنای عام آن یعنی تبادل پیام یا مواضع سیاسی نیست، بلکه مربوط به دیپلماسی در معنای خاص آن است که پشت میز مذاکره یا از طریق سفر به یک کشور میانجی و با هدف دستیابی به نتیجه‌ای خاص انجام می‌شود.

وی افزود: «این نوع دیپلماسی، به هر حال، نباید به صلح تحمیلی منجر شود.» او صلح تحمیلی یا (Peace of Stronger) را همان صلح زورگویانه‌ای دانست که در آن طرف مقابل امتیازات خود را مطالبه می‌کند، بدون اینکه بخواهد امتیازی بدهد.

به گفته وی، در موافقت‌نامه اسلام‌آباد، صرف‌نظر از ابعاد و حاشیه‌های مختلف آن، جمهوری اسلامی ایران توانست امتیازات مختلفی را به آمریکا تحمیل کند و در مقابل، امتیازی را نیز اعطا کند و اگر این تحمیل از سوی طرف مقابل صورت نگرفته باشد، می‌توان یک پیروزی را متصور بود.

اصلاح شورای امنیت و مجمع عمومی ضرورت دارد

ضیایی در پاسخ به پرسشی درباره ساختار فعلی سازمان ملل متحد و شورای امنیت گفت به نظر می‌رسد سازمان ملل متحد باید یک آزمون اساسی را پشت سر بگذارد. وی به طرح‌هایی برای اصلاح حق وتو از سوی کشورهایی مانند فرانسه، روسیه و لیختن‌اشتاین اشاره کرد؛ از جمله تعلیق حق وتو از سوی فرانسه، اضافه شدن اعضای جدید از طرف روسیه و همچنین هزینه‌ساز کردن استفاده از حق وتو، و نیز بحث وتوی حق وتو در شرایط خاص که از سوی برخی اندیشکده‌ها مطرح شده است.

به گفته وی، در طول سالیان گذشته طرح‌های مختلفی ارائه شده اما به آن‌ها بی‌اعتنایی شده است، با این حال تحولاتی مشابه جنگ اخیر علیه ایران که با مقاومت ایران نیز مواجه شد، می‌تواند زمینه‌ساز و تسریع‌کننده چنین تحولاتی باشد.

او تأکید کرد هم در شورای امنیت و هم در مجمع عمومی باید شاهد تحول بود. به گفته وی: «در مجمع عمومی، اصل هر کشور، یک رأی شاید با دموکراسی و عدالت فاصله داشته باشد.» او پیشنهاد کرد برای هر کشور متناسب با شاخص‌هایی مانند تعداد جمعیت، وسعت کشور، منابع طبیعی و ثروت‌های طبیعی، همسایگانی که دارد و همچنین سابقه تاریخی و تمدنی، کیفیت و میزان رأی در نظر گرفته شود.

وی افزود کشورهایی مانند پالائو، نائورو و جزایر مارشال وجود دارند که همواره رأی آن‌ها به دنبال رأی آمریکا داده می‌شود، در حالی که رأی کشورهای ذره‌ای و جزیره‌ای با رأی کشوری مانند ایران که صاحب تمدنی عظیم بوده و ظرفیت‌های بسیار گسترده‌ای برای حفظ امنیت در منطقه و جهان دارد، یکسان است.

بازتعریف نظم نوین جهانی پس از تجاوز علیه ایران

به گفته ضیایی، پس از تجاوز آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، ضرورت بازتعریف نظم نوین جهانی دوچندان شد و این مسئله نشان داد که لازم است تغییرات بنیادینی در حوزه صلح و امنیت بین‌المللی هم در سطح هنجاری و هم در سطح سازوکارها اتفاق بیفتد.

وی گفت در سطح هنجاری لازم است در مباحث بنیادین مربوط به نظم حقوقی بین‌المللی بازنگری شود و انسان‌شناسی جدیدی معرفی و مبنای کار قرار گیرد؛ انسان‌شناسی‌ای که واقعیت و حقیقت انسان را در نظر بگیرد و بدون انکار بُعد روحانی انسان، آن را مبنا قرار دهد.

او افزود حقوق بشر نیز باید با این نگرش بازبینی شود و از مفهوم حقوق بشر به مفهومی مانند «حقوق انسان» یا «حقوق انسانیت» حرکت شود؛ به جایی که انسان از رشد معنوی و تربیت درونی برخوردار باشد تا شاهد شکل‌گیری ملت‌ها یا دولت‌مردانی مانند ترامپ نباشیم.

وی تأکید کرد: «اگر این بازنگری در مسائل حقوق بشر و همچنین صلح و امنیت بین‌المللی اتفاق نیفتد، با صلحی پایدار، مستدام، بنیادین و ریشه‌ای مواجه نخواهیم بود.» به گفته او، در چنین شرایطی همواره انسان‌هایی تربیت خواهند شد که توسعه‌طلب هستند و ملت‌هایی شکل خواهند گرفت که خودخواهانه تصمیم‌گیری می‌کنند، زیرا سیاست خارجی خود را بر اساس نگرش مادی‌گرایانه بنا کرده‌اند.

ضیایی در پایان گفت در سطح سازمان ملل متحد نیز باید انتظار اصلاحات بنیادین داشت و مسئله حق وتو که امری غیردموکراتیک است باید مورد توجه قرار گیرد. به گفته وی، وضعیت کنونی می‌تواند منادی یک تغییر جدی در تصمیم‌سازی‌های سازمانی بین‌المللی باشد؛ از جمله حرکت از سازمان ملل متحد به سمت سازمان‌های ملل منطقه‌ای مانند سازمان ملل متحد آسیایی، یا حتی تصور انقلاب در سازمان ملل متحد به این معنا که از سازمان ملل موحد به جای سازمان ملل متحد استفاده شود و حق وتو صرفاً برای فاتحان جنگ قبلی در نظر گرفته نشود، بلکه بر اساس معیارهای دیگری تعریف و تعیین شود.