رأی مخفی و حق وتو؛ روند انتخاب دبیرکل بعدی سازمان ملل

به گزارش تبریز فوری به نقل از ایرنا، روند انتخاب جانشین گوترش وارد مرحله‌ای حساس شده است. شورای امنیت چندین دور رأی‌گیری مقدماتی برگزار می‌کند تا قبل از تاریخ ۳۱ دسامبر (۱۰ دی)، جانشین دبیرکل فعلی را مشخص کند. گوترش باید در این تاریخ از سمت خود کناره‌گیری کند.

به گزارش ایرنا، شبکه خبری الجزیره نوشت: رای‌گیری‌های مخفیانه، برگه‌های رای رنگی، نظرسنجی‌های مقدماتی و تلاش‌های پشت‌پرده برای دستیابی به توافق، همگی در حالی جریان دارند که حق وتوی قدرت‌های بزرگ بر فرایند انتخاب دبیرکل بعدی سازمان ملل سایه افکنده است.

شورای امنیت نامزدی را معرفی می‌کند که دست‌کم ۹ رأی موافق کسب کرده باشد و هیچ‌یک از پنج عضو دائم شورا او را وتو نکرده باشند. در نهایت، مجمع عمومی سازمان ملل باید این نامزد را تأیید کند.

چه کسی دبیرکل را انتخاب می‌کند؟

در عمل، ۱۵ عضو شورای امنیت سازمان ملل، تصمیم‌گیرنده اصلی در انتخاب دبیرکل است. چین، فرانسه، روسیه، انگلیس و آمریکا پنج عضو دائم این شورا هستند که از حق وتو برخوردارند.

علاوه بر اعضای دائم، ۱۰ کشور نیز به‌عنوان اعضای غیردائم در شورای امنیت حضور دارند. بحرین، کلمبیا، جمهوری دموکراتیک کنگو، دانمارک، یونان، لتونی، لیبریا، پاکستان، پاناما و سومالی اعضای غیردائم فعلی هستند که هر دو سال یک‌بار و به‌صورت چرخشی انتخاب می‌شوند.

براساس ماده ۹۷ منشور سازمان ملل، شورای امنیت نامزدی را انتخاب و او را برای رأی‌گیری به مجمع عمومی معرفی می‌کند. تا به امروز موردی وجود نداشته که شورای امنیت فردی را برای دبیرکلی معرفی کند و مجمع عمومی به او رأی منفی بدهد. با این حال، یک استثنای تاریخی وجود دارد: در سال ۱۹۵۰، پس از آن که شورای امنیت بر سر موضوع انتخاب دبیرکل به بن‌بست رسید، مجمع عمومی بدون توصیه شورای امنیت، دوره فعالیت دبیرکل وقت را تمدید کرد.

شورای امنیت ابتدا رای‌گیری‌های غیررسمی و محرمانه‌ای برگزار می‌کند که به آن‌ها رأی‌گیری مقدماتی یا غیررسمی و آزمایشی گفته می‌شود. در این رای‌گیری‌ها، اعضای شورا درباره هر نامزد یکی از سه موضع تشویق و حمایت، مخالفت یا نداشتن نظر مشخص را اعلام می‌کنند. اگرچه این رای‌گیری‌ها قرار است محرمانه باشند، تعداد آرای موافق، مخالف و ممتنع اغلب به رسانه‌ها درز پیدا می‌کند.

در مراحل بعدی رای‌گیری از برگه‌های رای با رنگ‌های متفاوت استفاده می‌شود تا آرای پنج عضو دائم از آرای ۱۰ عضو انتخابی متمایز شود. هنگامی که یکی از رای‌گیری‌های مقدماتی نشان دهد که یکی از نامزدها دست‌کم ۹ رای موافق به دست آورده و هیچ‌کدام از اعضای دائم او را وتو نکرده‌اند، شورای امنیت رای‌گیری رسمی برگزار می‌کند تا آن فرد را به مجمع عمومی معرفی کند.

جین کینینمونت مدیر اجرایی انجمن سازمان ملل در انگلیس گفت: «فرایند انتخاب دبیرکل به‌طور سنتی بسته و محرمانه بوده است؛ اما در نتیجه فعالیت گروه‌های جامعه مدنی و کشورهای عضو، این روند تا حدودی شفاف‌تر شده است.»

به گفته او، شورای امنیت همچنان به‌شدت از محرمانه‌بودن فرایند دفاع می‌کند. کینینمونت توضیح داد که یکی از دلایل اعلام‌شده برای حفظ محرمانگی این است که هیچ کشوری نمی‌خواهد در موقعیتی قرار بگیرد که به یک نامزد رای بدهد، اما نامزد دیگری انتخاب شود و فرد منتخب از این که آن کشور از او حمایت نکرده است، ناراضی باشد.

گابریل الیزوندو خبرنگار الجزیره در سازمان ملل گفت: «این روند اساسا به ساختار موجود این فرایند بازمی‌گردد. در سال‌های اخیر، از جمله در سال جاری، بحث‌هایی درباره افزایش شفافیت این روند در شورای امنیت مطرح شده است؛ اما پنج عضو دائم ترجیح می‌دهند این روند به شکل فعلی باقی بماند.»

نامزدهای امسال چه کسانی هستند؟

تاکنون هشت نامزد در رقابت برای تصدی کرسی دبیرکلی سازمان ملل حضور دارند. از جمله ربکا گرینسپن، نماینده کاستاریکا و رئیس کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل (آنکتاد)، رافائل گروسی رئیس آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و لانا نسیبه وزیر مشاور در امور خارجه امارات متحده عربی.

ماریا فرناندو اسپینوسا گارسس رئیس پیشین مجمع عمومی سازمان ملل، از اکوادور، لانا زکی نسیبه وزیر مشاور در وزارت امور خارجه امارات متحده عربی، فریدون هادی سینیرلی‌اوغلو رئیس سازمان امنیت و همکاری اروپا، از ترکیه، کارولین رودریگز بیرکت سفیر گویان در سازمان ملل، ایوون آ-باکی سیاستمدار اکوادوری و اولارا اوتوننو سیاستمدار اوگاندایی نامزدهای دیگر این رقابت هستند.

گروسی از آرژانتین و گرینسپن از کاستاریکا در حال حاضر دو نامزد پیشتاز هستند. در صورت انتخاب گرینسپن، او می‌تواند نخستین زن و نخستین فرد یهودی باشد که ریاست سازمان ملل را بر عهده می‌گیرد.

گرینسپن در سال ۲۰۲۲ نقش مهمی در میانجیگری و شکل‌گیری ابتکار انتقال غلات از دریای سیاه میان روسیه و اوکراین داشت؛ توافقی که امکان صادرات میلیون‌ها تن مواد غذایی از اوکراینِ جنگ‌زده را فراهم کرد که بخش قابل‌توجهی از آن به کشورهای در حال توسعه ارسال شد.

رافائل گروسی از سال ۲۰۱۹ ریاست آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را بر عهده دارد و در تلاش‌های سازمان ملل برای جلوگیری از تشدید تنش‌های هسته‌ای میان روسیه و اوکراین در جریان جنگ این دو کشور نقش داشته است. با این حال، گروسی با انتقادهایی نیز به ویژه از سوی ایران مواجه بوده است. منتقدان ایرانی معتقدند برخی از گزارش‌های او درباره برنامه هسته‌ای ایران به آمریکا و (رژیم) اسرائیل برای حمله به ایران بهانه داد.

تا زمان انتشار این گزارش، هشت دور رای‌گیری مقدماتی برگزار شده است؛ اما هنوز توافقی بر سر نامزدی که هیچ رأی مخالفی نداشته باشد، شکل نگرفته است. بر اساس اطلاعات کارزار موسوم به «۱ for ۸ Billion»، در هشتمین دور رای‌گیری، گرینسپن در جایگاه نخست قرار داشته است.

هنوز مشخص نیست پنج عضو دائم شورای امنیت چگونه رأی داده‌اند و آیا هیچ‌یک از آن‌ها از حق وتوی خود استفاده کرده‌اند یا خیر. به گفته کینینمونت، نارضایتی فزاینده‌ای درباره استفاده پنج عضو دائم شورای امنیت از حق وتو وجود دارد. دفاع از این رویه که یک قدرت واحد بتواند نامزدی را وتو کند، حتی اگر نامزد مورد نظر از حمایت اکثریت دیگر کشورهای عضو شورای امنیت و حتی اکثریت کشورهای جهان برخوردار باشد، دشوار است.

اگر تا ۱۰ دی دبیرکل جدید انتخاب نشود چه می‌شود؟

پاسخ روشنی برای این پرسش وجود ندارد. در منشور سازمان ملل هیچ ماده مشخصی وجود ندارد که توضیح دهد اگر پیش از پایان دوره مسئولیت گوترش دبیرکل جدیدی انتخاب نشود، چه اتفاقی رخ می‌دهد.

اما اگر شورای امنیت نتواند بر سر یک نامزد به توافق برسد، چند گزینه پیش روی آن قرار دارد: شورا می‌تواند یک فرد را برای تصدی این کرسی در یک دوره کوتاه‌تر معرفی کند یا با نامزدی که مورد قبول همه طرح‌ها است توافق کند. نمونه‌ای از گزینه دوم در سال ۱۹۹۶ رخ داد. در این سال پس از بن‌بست در روند انتخاب، کوفی عنان به‌عنوان گزینه مورد توافق انتخاب شد.

همچنین کشورهای عضو می‌توانند در فاصله زمانی میان پایان دوره دبیرکل فعلی و انتخاب جانشین، اداره امور سازمان ملل را به یکی از مقام‌های ارشد این سازمان واگذار کنند.

به گفته الیزوندو، گوترش در پاسخ به این پرسش که اگر دبیرکل جدیدی انتخاب نشود، آیا حاضر است در سمت خود باقی بماند یا خیر، پاسخ صریح و قطعی نداد. فقط گفت که امیدوار است و انتظار دارد از اول ژانویه به خانه خود در پرتغال بازگردد. در صورت رخ‌دادن چنین وضعیتی، هیچ‌کس دقیقا نمی‌داند چه اتفاقی خواهد افتاد؛ زیرا تاکنون چنین شرایطی پیش نیامده است.

کینینمونت معتقد است یکی از شیوه‌های دستیابی به فرایندی شفاف‌تر و دموکراتیک‌تر این است که شورای امنیت ابتدا با دو یا سه نامزد به توافق برسد و سپس مجمع عمومی درباره آن‌ها رای‌گیری کند.