اختلال GPS از تاکسی اینترنتی تا قایق صیادان

اختلال در سامانه‌های موقعیت‌یابی ماهواره‌ای در ایران پدیده تازه‌ای نیست؛ اما از زمان جنگ ۱۲روزه شدت بیشتری پیدا کرد، پس از جنگ ۴۰روزه نیز ادامه یافت و حالا در آبان ۱۴۰۵، همچنان اثر آن در زندگی روزمره شهروندان و فعالیت برخی کسب‌وکارها دیده می‌شود.

در آگوست ۲۰۲۵، رسانه Al-Monitor گزارشی درباره ایران منتشر کرد که در آن از راننده‌ای به نام فرشاد روایت می‌کند؛ راننده تاکسی اینترنتی که می‌گفت هفته‌ها به‌دلیل اختلال GPS عملا نتوانسته کار کند و بخش زیادی از وقتش را در خیابان‌ها سرگردان بوده است. همان گزارش به کاهش ۱۵درصدی کاربران فعال روزانه نشان و افت ۲۰درصدی فعالیت مسیریابی آن اشاره می‌کند.

در آوریل ۲۰۲۶، رسانه Rest of World هم از رانندگان پیک در کشورهای حاشیه خلیج فارس نوشته که به‌جای نقشه، به حافظه، نشانه‌های خیابانی و تماس تلفنی با مشتری متوسل شده‌اند. این گزارش نشان می‌دهد خطای GPS فقط مسیر را تغییر نمی‌دهد؛ سیستم تخصیص سفارش، زمان تحویل و عملکرد عملیات لجستیک را هم تحت تأثیر قرار می‌دهد.

مسئله فقط این نیست که نقشه مسیر را اشتباه نشان می‌دهد. در اقتصادی که بخشی از خدمات حمل‌ونقل، ارسال کالا و جابه‌جایی مسافر بر پایه موقعیت مکانی کار می‌کند، خطا در تشخیص موقعیت می‌تواند زنجیره‌ای از تصمیم‌های اشتباه را به دنبال داشته باشد؛ از انتخاب راننده و محاسبه زمان رسیدن تا تحویل سفارش و محاسبه هزینه سفر.

نقطه آبی که دیگر اطمینان نمی‌دهد

نقطه آبی‌رنگ روی نقشه، برای سال‌ها نشانه‌ای از اطمینان موقعیت بود، اما حالا چندین ماه است که این نقطه آبی‌رنگ موقعیت در نقشه، درست آدم‌ها و مکان‌ها را نشان نمی‌دهد. وزارت ارتباطات در یک سال گذشته اعلام کرده است اختلالات GPS به‌دلیل ملاحظات حضور احتمالی پهپادها و حفاظت از شهروندان است.

سال گذشته در جریان جنگ ۱۲روزه احسان چیت‌ساز، معاون اقتصاد دیجیتال وزیر ارتباطات، تصویری از یک پهپاد ردگیری‌شده در قم را در اینستاگرامش منتشر کرد و خبر داد این پهپاد ساقط‌شده حامل مودم ماهواره‌ای پیشرفته آمریکایی بوده است که امکان اتصال به شبکه جهانی ماهواره‌ای Iridium را فراهم می‌کند. آن‌طور که چیت‌ساز نوشت، برخلاف GPS که فقط برای مکان‌یابی است، Iridium یک شبکه ارتباطی کامل برای صوت، داده و پیام‌رسانی محسوب می‌شود. او در ادامه نوشت: «پیام روشن است: دشمن فقط به اینترنت شبکه داخلی اکتفا نمی‌کند».

با وجود اینکه برخی کارشناسان و مقامات دولتی به شکل غیرمستقیم اعلام کرده‌اند اختلال در GPS نمی‌تواند پهپادها و دیگر تجهیزات دشمن را گمراه کند، با این حال ۲۰ ماه است این سرویس در کشور اختلال دارد و بیشتر از همه مردم عادی و کسب‌وکارها را در پیداکردن مسیرشان گمراه می‌کند.

«زهرا» از جمله افرادی است که به دلیل بدمسیربودن خانه تا محل کار، ترجیح می‌دهد از ماشین شخصی خود برای رفت‌ و آمد استفاده کند. او می‌گوید: «نقشه همیشه موقعیت مرا نزدیک دهکده‌ای نشان می‌دهد که اساسا نمی‌دانم کجاست. اگر مسیر را بدانم که به‌راحتی می‌روم، اما اگر مسیر را نشناسم آنجاست که به مشکل اساسی می‌خورم». به گفته او یکی دیگر از اثرات اختلال در GPS مصرف بالای بنزین است: «وقتی نمی‌توانید از نقشه استفاده کنید، مجبورید راه‌های مختلف را امتحان کنید، ممکن است در مسیر گم شوید و این یعنی استفاده بیش از نیاز از بنزین».

سرگردانی رانندگان و بازگشت به روش سنتی

برای راننده‌های تاکسی اینترنتی، اختلال GPS فقط به معنای اشتباه نشان‌دادن یک نقطه روی نقشه نیست. گاهی نقطه مبدأ چند خیابان جابه‌جا نمایش داده می‌شود؛ گاهی خودرو روی نقشه ثابت می‌ماند، در حالی که در حال حرکت است و گاهی مسیر درست تا میانه راه نشان داده می‌شود و درست در لحظه‌ای که راننده باید تغییر مسیر بدهد، نقشه از کار می‌افتد.

یکی از رانندگان توضیح می‌دهد GPS گاهی در ابتدای مسیر درست کار می‌کند اما در میانه راه یا نزدیک مقصد، جهت‌یابی از کار می‌افتد. او می‌گوید: «شرایط مثل زمانی شده که در آژانس کار می‌کردیم. در هر سفر بارها گم می‌شوم و مجبورم تلفنی آدرس بگیرم یا از عابران کمک بخواهم». راننده دیگری نیز اعلام می‌کند نقشه مرتب از مسیر خارج می‌شود و تنظیم دستی موقعیت‌یاب‌های ایرانی مانند «نشان» هم پایدار نیست.

یکی دیگر از رانندگان می‌گوید در بسیاری از مواقع مسافر تصور می‌کند راننده هنوز چند خیابان با مبدأ فاصله دارد، درحالی‌که راننده می‌گوید به محل رسیده است. به گفته او بیش از یک سال است که نقطه‌ای که باید روی نقشه به‌درستی نمایش داده شود با موقعیت واقعی تطابق ندارد؛ نتیجه هم تماس‌های مکرر، سوءتفاهم، لغو سفر و گاهی درگیری میان راننده و مسافر است.

یکی از رانندگان می‌گوید گاهی این قدر این اختلال شدید می‌شود که ممکن است از ساعت ۱۲ تا ۶ عصر سه مسافر را هم به مقصد نرساند. به گفته او درآمدش از سال گذشته با شروع جنگ ۱۲روزه تا الان و پشت سر گذاشتن جنگ ۴۰روزه به‌شدت کاهش داشته است. گزارش‌ها همچنان از اختلال گاه و بیگاه GPS در نقاط مختلف حکایت دارد، تا جایی که خبرگزاری فرانسه در گزارشی از تبدیل‌شدن خیابان‌های تهران به «هزارتویی گیج‌کننده» برای رانندگان تاکسی‌های اینترنتی خبر داد. یک راننده ۳۵ساله در این گزارش گفته است: «چندین هفته است نمی‌توانم کار کنم. اکثر وقت من صرف پرسه‌زنی‌های بی‌وقفه می‌شود».

دریا، صید و کشتی‌هایی که روی خشکی دیده شدند

در کنار مردم عادی، مسافران، رانندگان تاکسی و پیک گروه کمتر دیده‌شده‌ای هم هستند که از اختلال GPS صدمه می‌بینند. این گروه صیادانی هستند که روزی خود را با گرفتن ماهی از دریا تأمین می‌کنند. در گفت‌وگو با یک زن صیاد در جنوب کشور، او هم می‌گوید بیش از یک سال است که نتوانسته‌ صید خوبی داشته باشد. او تأکید می‌کند به دلیل اختلال شدید GPS، بیش از ۱۰ روز است صیادان نتوانسته‌اند به دریا بروند.

لیلا می‌گوید مجبور است و خرج خانواده می‌دهد. به گفته او، هر روز قایق را به آب می‌اندازد، اما در بسیاری از مواقع وقتی حس می‌کند از محل تأییدشده در حال دورشدن است، سعی می‌کند دوباره راه را پیدا کند و به اسکله برگردد. لیلا توضیح می‌دهد چگونه این اختلال زندگی‌اش را در بیش از یک سال گذشته تغییر داده و باعث کاهش درآمد او شده است. لیلا می‌گوید برخی فکر می‌کنند هنوز جنگ سوم شروع نشده ولی اینجا در جنوب، شب‌ها صدای موشک‌ها تمامی ندارد و همین باعث می‌شود بعضی روزها از ترس برخورد موشک با قایق، بسیاری از صیاد‌ها به دریا نزنند.

لیلا از تجربه‌اش در چند ماه اخیر می‌گوید: «همین چند هفته پیش به‌دلیل شرایط جنگی و ممنوعیت خروج شناورها از بندر، بیش از ۱۰ روز بسیاری از صیاد‌ها نتوانسته‌اند به دریا بروند. برخی ماهیگیران مهاجر درآمد روزانه و ماهانه خود را از دست داده‌اند و بازار ماهی نیز با کمبود صید داخلی روبه‌رو شده است».

بی‌بی‌سی با استناد به داده‌های شرکت اطلاعات دریایی Windward گزارش داده بود صدها کشتی در نزدیکی سواحل ایران، امارات و قطر روی نقشه‌های ردیابی در موقعیت‌های غیرواقعی دیده شده‌اند. برخی کشتی‌ها حتی روی خشکی نمایش داده می‌شدند. اختلال GPS فقط مسئله پیداکردن مسیر نیست؛ وقتی موقعیت کشتی‌های دیگر هم اشتباه نمایش داده شود، احتمال برخورد بالا می‌رود.

پاسخ پلتفرم‌ها؛ تپسی و الوپیک چه می‌گویند

تیم ارتباطات تپسی در توضیح تأثیر اختلال GPS بر عملکرد این پلتفرم می‌گوید: در جریان جنگ اخیر، نرخ لغو سفر از سوی رانندگان ۲.۵ برابر و از سوی مسافران دو برابر شد. هم‌زمان، فعالیت رانندگان ۳۰ درصد کاهش یافت و نرخ موفقیت سفیر در پذیرش درخواست سفر به یک‌سوم دوران پیش از آن رسید.

با این حال، خود شرکت تأکید می‌کند که نمی‌توان تمام این تغییرات را به اختلال GPS نسبت داد. شرایط اضطراری جنگ، تعطیلی مدارس، دانشگاه‌ها و ادارات و کاهش عمومی تردد نیز بر تعداد سفرها و رفتار کاربران اثر گذاشته بود. در جریان جنگ ۱۲روزه، این شرکت از طریق اپلیکیشن به رانندگان و مسافران اطلاع‌رسانی کرد و مسیر سفر را به‌صورت آفلاین در اپلیکیشن مسافر نمایش داد. امکان تنظیم دستی موقعیت در اپلیکیشن رانندگان توسعه داده شد.

به گفته تپسی، در دی‌ماه و هم‌زمان با قطع دوباره اینترنت بین‌الملل و تشدید اختلال GPS، کاربرانی که به سرویس‌های جدید دسترسی داشتند، نسبت به کسانی که از این سرویس‌ها استفاده نمی‌کردند، ۱۰ درصد سفر بیشتری را به پایان رساندند. پس از آغاز جنگ 39روزه نیز سامانه‌هایی که برای چنین شرایطی توسعه یافته بودند، دوباره فعال شدند. این خدمات که پیش‌تر تهران و کرج را پوشش می‌دادند، اکنون به گفته شرکت در همه شهرهای اصلی محل فعالیت تپسی گسترش یافته‌اند.

به گفته تپسی، در جریان جنگ 39روزه، ۸۵ درصد رانندگان از مسیریاب این شرکت استفاده می‌کردند. خود شرکت نیز از افزایش تماس‌ها و شکایت‌های مرتبط با این مسئله خبر می‌دهد: «نسبت ارتباط کاربران با پشتیبانی درباره مشکلات GPS، در مقایسه جنگ 39روزه با دوره پس از آن که شرایط تا حدی بهبود یافته بود، با در نظر گرفتن تعداد سفرها، ۱۴ درصد افزایش داشت‌».

حمید بکیان، معاون محصول الوپیک، توضیح می‌دهد که این پلتفرم دو شیوه برای ارائه خدمت دارد و اختلال GPS هر دو مدل را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بکیان درباره این وضعیت می‌گوید: «به بیان ساده، اختلال GPS فقط باعث نمی‌شود سفیر مسیر را اشتباه برود، بلکه باعث می‌شود سیستم از همان ابتدا سفیر نامناسبی را برای انجام درخواست انتخاب کند‌».

بر اساس داده‌های الوپیک، در یکی از دوره‌های اختلال GPS در مهر ۱۴۰۵، سهم درخواست‌های به‌موقع حدود دو درصد کاهش یافت، میانگین زمان تحویل به‌ ازای هر درخواست نزدیک به دو دقیقه افزایش پیدا کرد و نرخ لغو درخواست‌ها به میزان یک درصد بالا رفت. شرکت نیز تأکید می‌کند که گستره و مدت اختلال و عوامل دیگر در این شاخص‌ها اثرگذارند.

الوپیک می‌گوید به دلیل مخدوش‌بودن داده‌های GPS، امکان محاسبه دقیق درصد افزایش مسافت وجود ندارد. بکیان از هزینه‌های مستقیم جبران مسیرهای طولانی‌تر سفیران در مقیاس ماهانه چند میلیارد تومان می‌گوید. هزینه راهکارهای فنی برای تشخیص موقعیت واقعی نیز جداگانه می‌تواند در مقیاس ماهانه به چند میلیارد تومان برسد. این دو برآورد به دو بخش متفاوت از هزینه‌های شرکت مربوط‌ هستند و نباید آنها را با یکدیگر یا با کل خسارت اقتصادی اختلال یکی دانست.

معاون محصول الوپیک توضیح می‌دهد که افزایش زمان انجام هر درخواست، فرصت درآمدزایی سفیر را کاهش می‌دهد. این شرکت برای توضیح اثر موضوع مثالی می‌زند: «اگر افزایش زمان انجام سفارش باعث شود سفیری به‌ جای ۲۰ سفارش، ۱۸ سفارش انجام دهد، فرصت درآمدی او نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد. البته این مثال فرضی است و نباید آن را آمار واقعی کاهش درآمد سفیران دانست‌». الوپیک می‌گوید تلاش می‌کند بخشی از فشار مالی ایجادشده را از طریق پرداخت‌ها و پاداش‌ها مدیریت کند.