ابن حسام خوسفی؛ شاعر حریم فاطمی از ولایت‌نامه تا مرثیه

به گزارش ایرنا ابن حسام خوسفی، شاعر نامدار شیعی قرن نهم هجری و از چهره‌های برجسته ادبیات آیینی ایران، در خوسف دیده به جهان گشود و با بهره‌گیری از دانش دینی، تاریخی و ادبی خود، بخش مهمی از سروده‌هایش را به مدح و منقبت پیامبر اسلام (ص) و خاندان اهل بیت (ع) اختصاص داد.

او که بیشتر به واسطه منظومه حماسی «خاوران‌نامه» شناخته می‌شود، در قصیده‌سرایی نیز جایگاهی ویژه دارد و از پیشگامان سرودن اشعار مستقل در مدح حضرت فاطمه زهرا (س) به شمار می‌رود. تقارن هفته فرهنگی خوسف (۲۳ - ۲۹ آبان) با ایام دهه فاطمیه، فرصتی برای بازخوانی این میراث ادبی و پیوند هویت فرهنگی این دیار با معارف اهل بیت (ع) فراهم کرده است. از همین رو در گفت‌وگو با دکتر محمدعلی رحیمی، محقق و پژوهشگر ادبیات فارسی در شهرستان خوسف، جلوه‌های شعر فاطمی این شاعر خوسفی، از ولایت‌نامه‌سرایی تا مرثیه‌سرایی بررسی شده است.

الگوی متفاوت شعر فاطمی در کلام ابن حسام

استاد ادبیات فارسی در دانشگاه بیرجند با اشاره به جایگاه ابن حسام خوسفی در تاریخ شعر آیینی فارسی گفت: «ابن حسام را می‌توان از نخستین شاعرانی دانست که به‌صورت مستقل و در قالب قصایدی مفصل به مدح و تبیین جایگاه حضرت فاطمه زهرا (س) پرداخته و با تأکید بر مقام عصمت آن حضرت، الگویی متفاوت از شعر فاطمی در ادبیات فارسی ارائه کرده است.»

محمدعلی رحیمی اظهار کرد ابن حسام از طلایه‌داران شعر شیعی و از سرآمدان شاعران شیعه‌مذهب قرن نهم هجری است و در کنار او شاعرانی همچون سلیمی تونی، کاشی آملی و کاتبی ترشیزی نیز فعالیت داشتند، اما تمرکز ویژه او بر مدح و معارف اهل بیت (ع) او را متمایز می‌کند.

وی با اشاره به شرایط قرن نهم هجری افزود این قرن با حکومت تیموریان و حضور شخصیت‌هایی همچون بایسنقر میرزا و شاهرخ میرزا هم‌زمان بود و هرات در آن دوره به یکی از مهم‌ترین مراکز فرهنگی جهان اسلام تبدیل شده بود. به گفته او مذهب رسمی حکومت تیموری اهل سنت بود و شیعیان دوازده‌امامی در بسیاری از مقاطع با محدودیت‌ها مواجه بودند، با این حال فضای فرهنگی امکان بروز بیشتری برای جریان‌های فکری و ادبی فراهم می‌کرد.

رحیمی بیان کرد با بررسی تاریخ شعر فارسی می‌توان گفت ابن حسام از نخستین شاعرانی است که به‌صورت مستقل و مفصل به ساحت حضرت زهرا (س) عرض ارادت کرده است، زیرا پیش از او در آثار بسیاری از شاعران با قصاید مستقلی که به‌طور کامل به مدح حضرت زهرا اختصاص یافته باشد، مواجه نیستیم. به گفته وی شاعرانی همچون کسایی مروزی، قوامی رازی و ابن یمین فریومدی به اهل بیت (ع) توجه داشته‌اند، اما ابن حسام دو قصیده مستقل و کامل، یکی در حدود ۱۰۰ بیت و دیگری نزدیک به ۶۰ بیت، به مدح و بیان جایگاه حضرت صدیقه طاهره اختصاص داده است.

ولایت‌نامه؛ روایت شاعرانه جایگاه حضرت زهرا (س)

رحیمی یکی از دو قصیده مهم ابن حسام را ولایت‌نامه دانست و اظهار کرد ولایت‌نامه‌سرایی به اشعاری گفته می‌شود که شاعر در آنها با نقل یک داستان یا واقعه خارق‌العاده، حقانیت و جایگاه معنوی ممدوح خود را اثبات می‌کند و ابن حسام در قصیده حدود ۱۰۰ بیتی خود از این قالب برای تبیین مقام حضرت زهرا (س) بهره گرفته است.

وی ادامه داد داستان اصلی این قصیده درباره چادر پشمین حضرت زهرا (س) است که به بازار برده و به فردی یهودی فروخته می‌شود و آن فرد با شناختن چادر و آگاهی از تعلق آن به دختر پیامبر اسلام (ص)، به حقیقت ماجرا پی می‌برد و خود و بنا بر روایت نقل‌شده در شعر، شمار زیادی از افراد قوم و طایفه‌اش به اسلام گرایش پیدا می‌کنند.

به گفته این پژوهشگر، ابن حسام در ابتدای روایت به منبع نقل داستان نیز اشاره می‌کند و می‌خواهد نشان دهد که حکایت را از خود نساخته است. ابن حسام در بخشی از قصیده می‌گوید: «ای که نداری خبر از شرف و قدر او/ یک ورق از فضل او فهم کن و گوش دار/ بر ورقی یافتم از خط بابای خویش/ راست چو بر برگ گل ریخته مشک تتار». رحیمی افزود شاعر تصریح می‌کند که داستان را در نوشته‌ای به خط پدرش یافته است.

تاکید بر عصمت و مرثیه فاطمی

رحیمی با بیان اینکه مهم‌ترین ویژگی محتوایی اشعار فاطمی ابن حسام تأکید بر مقام عصمت حضرت زهرا (س) است، اظهار کرد شاعر تلاش می‌کند با زبان شعر، پاکی و طهارت ذاتی حضرت زهرا (س) را تبیین کند. ابن حسام خطاب به آن حضرت می‌گوید: «ای به طهارت بتول، لاله باغ رسول/ کوکب تو بی‌افول، عصمت تو بی‌عوار». وی افزود شاعر در روایت چادر نیز از تعبیر «چادر عصمت» استفاده می‌کند: «چادر عصمت برند تا که طعامی خرند/ از سه درم بیش و کم کس نبود خواستار».

به گفته وی ابن حسام در جای دیگری می‌گوید: «ای که به عصمت تویی مطلع انوار قدس/ از زلل و معصیت دامن تو بی‌غبار». رحیمی اظهار کرد ابن حسام از شاعران شیعه‌مذهب است، اما تمایلی به دامن زدن به اختلافات فرقه‌ای ندارد و رویکرد او بر افزایش محبت دوستداران اهل بیت (ع) و کاستن از شدت مخالفت مخالفان استوار است.

وی ادامه داد هنگامی که ابن حسام از مظلومیت حضرت زهرا (س) سخن می‌گوید، به موضوعاتی همچون شهادت امام حسن مجتبی (ع) بر اثر مسمومیت و شهادت امام حسین (ع) در واقعه کربلا توجه می‌کند و در یکی از اشعار، صحنه دادخواهی حضرت زهرا (س) در قیامت را با نشانه‌های مصیبت فرزندانشان، از جمله جامه یادآور زهر داده‌شده به امام حسن (ع) و پارچه آغشته به خون امام حسین (ع)، به تصویر می‌کشد.

رحیمی با اشاره به تفاوت ابن حسام با بسیاری از شاعران مدیحه‌سرا بیان کرد بخش اصلی توان هنری او صرف محبتی شده که آن را عطیه‌ای الهی می‌داند، هرچند به اقتضای شرایط دشوار اقتصادی گاه برای حاکمان زمان نیز شعر سروده و از آن ابراز شرمندگی کرده است. ابن حسام خطاب به حضرت علی (ع) می‌گوید: «کردم به مدح غیر تو چندین ورق سیاه / در حیرت و خجالتم از روز اطلاع».

این استاد دانشگاه افزود اهمیت آثار او تنها به قصاید مدحی و ولایت‌نامه محدود نمی‌شود، بلکه در مرثیه نیز اشعار قابل توجهی دارد. ابن حسام در بخشی از قصیده مرثیه می‌گوید: «گر به نسبت ابر نیسان همچو من بگریستی/ چشم پروین بر صاحب قطره‌زن بگریستی» و در ادامه می‌گوید: «بر نهال نوبر بستان آل مصطفی/ سرو را گردیده بودی بر چمن بگریستی». به گفته رحیمی شاعر در ابیات مربوط به تشییع و خاکسپاری شبانه حضرت زهرا (س)، از ستارگان بنات‌النعش بهره می‌گیرد و بدون صراحت مستقیم، به شبانه بودن تشییع اشاره می‌کند.

رحیمی اظهار کرد شعر فاطمی در زبان عربی از سابقه و گستردگی بیشتری برخوردار بوده و در فارسی نیز از قرن نهم به بعد و به‌ویژه در دوره صفویه آثار ارزشمندی سروده شده، اما همچنان به آثار عمیق و مستند از جنس کار ابن حسام نیاز است. به گفته وی بازخوانی سروده‌های ولایی گذشتگان می‌تواند بر نگاه شاعران معاصر تأثیر بگذارد و به پاسخ‌گویی به پرسش‌های نسل جدید، به‌ویژه نوجوانان و جوانان، با زبان هنری و بیان ادبی زیبا کمک کند.